Bạn học Công tác xã hội, đã quen một trung tâm hay một nhóm người khuyết tật qua kỳ thực tập, nhưng khi bắt tay vào khóa luận lại lúng túng: nên hỏi gì, tiếp cận ai, xin phép ai và viết thế nào để vừa đúng học thuật vừa tôn trọng người tham gia. Bài này đi theo đúng thứ tự bạn sẽ gặp: khung pháp lý cần kiểm tra, cách chọn đề tài, đạo đức nghiên cứu, thiết kế, định dạng tiếp cận được, rồi mười hướng đề tài.
Khung pháp lý nào bạn cần kiểm tra trước khi viết?
Văn bản nền tảng thường được trích là Luật Người khuyết tật số 51/2010/QH12. Theo bản tổng hợp trên Wikipedia tiếng Việt, luật này gồm 10 chương và 53 điều, có hiệu lực từ ngày 1 tháng 1 năm 2011, thay thế Pháp lệnh Người tàn tật 1998, quy định các dạng tật và mức độ khuyết tật, các chính sách về giáo dục, y tế, văn hóa, lao động và bảo trợ xã hội, và lấy ngày 18 tháng 4 làm «Ngày người khuyết tật Việt Nam». Bản tổng hợp này cũng nêu luật phân thành sáu dạng tật và ba mức độ.
Đây là nguồn thứ cấp, nên khi viết khóa luận bạn cần làm thêm hai việc. Một là mở văn bản gốc trên cổng thông tin pháp luật chính thức để kiểm tra nội dung còn hiệu lực, cùng các văn bản hướng dẫn và sửa đổi, bổ sung. Hai là chỉ trích dẫn số điều khoản khi bạn đã đọc đúng điều khoản đó trong văn bản gốc. Không nên ghi số điều theo trí nhớ hay theo một khóa luận khác. Nếu bạn muốn học cách trích dẫn văn bản pháp luật theo APA, đã có bài hướng dẫn riêng trong mục trích dẫn của trang.
Chọn đề tài thế nào cho vừa sức và vừa với thời gian thực tập?
Ba câu hỏi giúp bạn thu hẹp đề tài. Thứ nhất, bạn đã có sẵn quan hệ với một cơ sở hay nhóm nào chưa (trung tâm phục hồi chức năng, trường chuyên biệt, hội của người khuyết tật, địa bàn thực tập)? Thứ hai, bạn muốn nói về người khuyết tật, về gia đình và người chăm sóc, hay về dịch vụ và chính sách? Thứ ba, bạn quan tâm đến một dạng khuyết tật cụ thể hay một vấn đề chung như việc làm, giáo dục, hòa nhập cộng đồng?
Khóa luận ngành Công tác xã hội thường mạnh nhất khi chọn một vấn đề, một nhóm đối tượng và một địa bàn cụ thể. Cách đặt câu hỏi và phát biểu giả thuyết cho đề tài công tác xã hội đã được trình bày trong bài vấn đề, câu hỏi và giả thuyết cho luận văn Công tác xã hội; bài này bổ sung các điểm riêng cho đối tượng là người khuyết tật.
Đạo đức nghiên cứu: phần hội đồng hỏi kỹ nhất
Với đề tài này, đạo đức nghiên cứu không phải thủ tục cuối cùng mà là một phần của thiết kế. Bảy điểm cần chuẩn bị.
- Đồng thuận có hiểu biết. Giải thích mục đích, nội dung, quyền từ chối và quyền rút lui bằng ngôn ngữ đơn giản và định dạng phù hợp với nhu cầu của người tham gia.
- Người giám hộ. Với người chưa thành niên hoặc người có khó khăn về nhận thức, thường cần sự đồng ý của người giám hộ bên cạnh sự đồng thuận của chính người tham gia. Hãy hỏi người hướng dẫn và cơ sở nơi bạn thu thập dữ liệu.
- Ẩn danh và bảo mật. Dùng mã thay cho tên, không ghi thông tin có thể nhận diện (địa chỉ cụ thể, tên cơ sở nếu cơ sở nhỏ).
- Không gây hại. Câu hỏi về trải nghiệm kỳ thị hoặc tổn thương có thể gợi lại cảm xúc khó chịu; hãy chuẩn bị cách dừng phỏng vấn và thông tin hỗ trợ.
- Quan hệ quyền lực. Nếu bạn vừa là nhân viên thực tập vừa là người nghiên cứu, hãy nêu rõ hai vai trò và bảo đảm việc từ chối tham gia không ảnh hưởng đến dịch vụ người đó nhận.
- Giấy phép của cơ sở. Cần thư giới thiệu của khoa và sự đồng ý của người phụ trách cơ sở trước khi tiếp cận người tham gia.
- Vai trò của người tham gia. Khi có thể, hãy cho người tham gia xem lại phần trích dẫn lời của họ hoặc phản hồi về cách bạn diễn giải.
Những điều này nên được viết thành một mục riêng trong chương phương pháp. Nếu khoa có quy trình xét duyệt đạo đức, hãy hỏi người hướng dẫn xem đề tài của bạn có thuộc diện phải nộp hồ sơ không.
Làm sao tiếp cận người tham gia và chuẩn bị định dạng phù hợp?
Cách tiếp cận thực tế là đi qua một tổ chức trung gian đã có quan hệ tin cậy với người tham gia. Quy trình thường gồm: gặp người phụ trách để giới thiệu đề tài, xin đồng ý, thống nhất tiêu chí chọn người tham gia, rồi để chính tổ chức hoặc người phụ trách mời người tham gia. Cách tiếp cận một tổ chức để làm khóa luận bên trong tổ chức, kể cả cách xin phép và giữ vai trò, tương tự trường hợp trường học trong bài làm khóa luận tại trường phổ thông ngành Sư phạm.
Về định dạng, hãy hỏi người tham gia hoặc người phụ trách về nhu cầu từ trước. Có người cần phiếu đồng ý in cỡ chữ lớn, có người cần chữ nổi Braille, có người cần phiên dịch ngôn ngữ ký hiệu, có người cần câu hỏi ngắn và dễ hiểu hơn. Bản tổng hợp về Luật Người khuyết tật 2010 cũng nêu người khuyết tật nghe, nói được học bằng ngôn ngữ ký hiệu và chữ nổi Braille theo chuẩn quốc gia trong giáo dục, cho thấy đây là các hình thức tiếp cận được công nhận. Thời gian phỏng vấn cũng nên linh hoạt, cho phép nghỉ giữa chừng.
Thiết kế nào phù hợp: định tính, quản lý ca hay hỗn hợp?
| Thiết kế | Phù hợp khi | Lưu ý |
|---|---|---|
| Phỏng vấn sâu | Muốn hiểu trải nghiệm, nhu cầu, rào cản của người khuyết tật hoặc gia đình | Mẫu nhỏ, chọn có mục đích; cần ẩn danh nghiêm ngặt |
| Thảo luận nhóm | Muốn nghe quan điểm của nhóm người cùng hoàn cảnh hoặc cán bộ cơ sở | Nhóm nhỏ, người điều phối có kinh nghiệm; cân nhắc tâm lý người tham gia |
| Nghiên cứu ca hoặc quản lý ca | Thực tập tại cơ sở có người giám sát và có thể theo dõi một số ca | Có đồng ý bằng văn bản, ẩn danh thông tin, nêu rõ phạm vi kết luận |
| Khảo sát bảng hỏi | Tiếp cận được nhóm đủ lớn và có thang đo phù hợp | Bảng hỏi cần dễ đọc; một số người có thể cần hỗ trợ khi trả lời |
Quản lý ca trong công tác xã hội thường đi theo một chu trình gồm tiếp nhận, đánh giá, lập kế hoạch, thực hiện can thiệp và lượng giá. Nếu khóa luận của bạn mô tả một ca, hãy trình bày theo chu trình này và nêu rõ phần nào do người nghiên cứu làm, phần nào do cán bộ cơ sở làm.
Trình bày kết quả định tính và đặt biến nếu có phần định lượng
Với khóa luận định tính, bạn cần cách trình bày kết quả có chủ đề, trích dẫn lời người tham gia và phân biệt giữa lời của họ và diễn giải của bạn. Hướng dẫn chi tiết có trong bài trình bày kết quả định tính trong khóa luận Công tác xã hội. Nếu khóa luận có phần định lượng, cách đặt biến và giả thuyết cho đề tài công tác xã hội học đường có thể tham khảo trong bài cách viết biến và giả thuyết cho khóa luận Công tác xã hội học đường, vì cách phân vai biến tương tự.
Về số liệu thống kê quốc gia về người khuyết tật, chỉ nêu con số khi bạn đã mở và đọc nguồn chính thức, kèm năm và phạm vi khảo sát. Nếu không mở được nguồn, hãy mô tả bối cảnh bằng lời và trích các chính sách bạn đã đọc, thay vì nêu con số không kiểm chứng được. Tìm các nghiên cứu và luận văn trước về cùng chủ đề có thể bắt đầu từ các kho trong bài tìm khóa luận, luận văn mẫu ở đâu.
Mười hướng đề tài về người khuyết tật cho khóa luận Công tác xã hội
- Trải nghiệm tìm việc làm của người khuyết tật vận động tại một địa bàn.
- Nhu cầu hỗ trợ của gia đình có con khuyết tật tại một trung tâm.
- Rào cản tiếp cận giáo dục của học sinh khuyết tật theo cách nhìn của giáo viên và phụ huynh.
- Vai trò của hội người khuyết tật địa phương trong hòa nhập cộng đồng.
- Quản lý ca với người khuyết tật vận động trong quá trình phục hồi chức năng.
- Nhận thức và thái độ của cộng đồng đối với người khuyết tật tại một khu dân cư.
- Trải nghiệm tiếp cận dịch vụ y tế của người khuyết tật nghe, nói.
- Khó khăn của người chăm sóc chính trong gia đình có người khuyết tật và nhu cầu hỗ trợ.
- Nhận thức của cán bộ cơ sở về chính sách hỗ trợ người khuyết tật.
- Sự tham gia của người khuyết tật vào các hoạt động văn hóa và thể thao địa phương.
Các hướng đề tài trên là gợi ý minh họa. Hãy chọn hướng bạn có thể tiếp cận được người tham gia một cách đạo đức và khả thi trong thời gian khóa luận.
Hội đồng thường hỏi gì và bạn nên chuẩn bị gì?
Bốn câu hỏi hay gặp: vì sao chọn nhóm đối tượng và cơ sở này, người tham gia được bảo vệ thế nào, bạn xử lý quan hệ quyền lực với họ ra sao, và kết quả có áp dụng được cho nhóm khác không. Hãy chuẩn bị câu trả lời ngắn cho từng câu, kèm một đoạn hạn chế nêu rõ phạm vi áp dụng. Nếu bạn đang chạy nước rút và cần sắp xếp các chương cho nhất quán, Tesify giúp bạn sắp xếp và cấu trúc khóa luận của mình: 9,000+ sinh viên đã viết 15,000+ chương với Tesify, và nội dung khóa luận vẫn do chính bạn viết 100%.
Hỏi đáp về khóa luận Công tác xã hội với người khuyết tật
Khóa luận về người khuyết tật cần dựa vào luật nào?
Luật Người khuyết tật số 51/2010/QH12 là văn bản nền tảng, nhưng bạn phải mở văn bản gốc trên nguồn chính thức để kiểm tra nội dung còn hiệu lực và các văn bản hướng dẫn hay sửa đổi trước khi trích dẫn điều khoản.
Nên dùng từ nào để gọi đối tượng nghiên cứu?
Dùng thuật ngữ người khuyết tật như trong văn bản pháp luật, và tránh các từ mang ý nghĩa hạ thấp. Khi nói về từng người, hãy nêu người đó trước rồi mới nêu tình trạng khi thật sự cần thiết.
Làm sao tiếp cận người khuyết tật để phỏng vấn?
Thường qua một tổ chức trung gian như hội của người khuyết tật, trung tâm phục hồi chức năng hoặc cơ sở bảo trợ, sau khi có thư giới thiệu của khoa và sự đồng ý của người phụ trách. Người tham gia luôn có quyền từ chối.
Có cần người giám hộ đồng ý không?
Với người chưa thành niên hoặc người có khó khăn về nhận thức, thường cần sự đồng ý của người giám hộ bên cạnh sự đồng thuận của chính người tham gia. Hãy hỏi người hướng dẫn và cơ sở nơi bạn thu thập dữ liệu.
Nên chọn phương pháp định tính hay định lượng?
Phần lớn khóa luận Công tác xã hội về đề tài này chọn định tính vì cần hiểu trải nghiệm và nhu cầu. Định lượng phù hợp khi bạn tiếp cận được một nhóm đủ lớn và có thang đo phù hợp.
Có thể dùng nghiên cứu ca không?
Có. Nghiên cứu ca hoặc quản lý ca phù hợp khi bạn thực hành tại một cơ sở và có người giám sát. Hãy ẩn danh thông tin, có đồng ý bằng văn bản và nêu rõ phạm vi kết luận.
Có cần số liệu thống kê quốc gia về người khuyết tật không?
Có thể cần cho phần bối cảnh, nhưng chỉ nêu số liệu bạn đã mở và đọc từ nguồn chính thức, kèm năm và phạm vi. Nếu không mở được nguồn, hãy mô tả bối cảnh mà không nêu con số.
Làm sao chuẩn bị phiếu đồng ý tham gia dễ hiểu?
Dùng ngôn ngữ đơn giản, câu ngắn, cỡ chữ lớn và giải thích bằng lời. Tùy nhu cầu của người tham gia, hãy chuẩn bị định dạng phù hợp như chữ nổi hoặc có người phiên dịch ngôn ngữ ký hiệu.
Khóa luận này thường bị hội đồng hỏi gì?
Vì sao chọn đối tượng và cơ sở, người tham gia được bảo vệ thế nào, bạn xử lý quan hệ quyền lực giữa người nghiên cứu và người tham gia ra sao, và kết quả có áp dụng được cho nhóm khác không.
Nên nêu hạn chế nào của khóa luận?
Mẫu nhỏ và chọn mục đích, chỉ một cơ sở hoặc một dạng khuyết tật, và quan điểm của người nghiên cứu. Hãy nêu rõ phạm vi áp dụng của kết quả thay vì khái quát hóa.