Hai công cụ thu dữ liệu phổ biến nhất trong luận văn là bảng hỏi và phỏng vấn, nhưng chúng nhận được sự chú ý rất chênh lệch. Bảng hỏi có quy trình rõ ràng; phỏng vấn thường bị coi là «cứ hỏi rồi ghi lại», và kết quả là nhiều bản thảo có một danh sách mười câu hỏi rời rạc gọi là «phiếu phỏng vấn».
Bài này tập trung vào phần ít được viết: cấu trúc một phiếu phỏng vấn bán cấu trúc và câu chữ tiếng Việt cụ thể để hỏi. Phần dựng bảng hỏi định lượng với thang Likert đã có hướng dẫn riêng — xem cách xây dựng bảng hỏi và thang đo Likert.
Chọn công cụ theo câu hỏi, không theo thói quen
| Nếu câu hỏi nghiên cứu của bạn là | Công cụ phù hợp | Vì sao |
|---|---|---|
| «Bao nhiêu phần trăm…», «Mức độ… là bao nhiêu» | Bảng hỏi | Cần số lượng lớn và câu trả lời so sánh được |
| «Yếu tố nào ảnh hưởng đến…» | Bảng hỏi | Cần đủ mẫu để chạy mô hình |
| «… diễn ra như thế nào», «Vì sao họ làm vậy» | Phỏng vấn | Cần lý do và bối cảnh, không cần số |
| «Họ trải nghiệm điều đó ra sao» | Phỏng vấn sâu | Cần chiều sâu hơn chiều rộng |
| Vừa muốn đo, vừa muốn hiểu vì sao | Cả hai, theo trình tự | Phỏng vấn trước để dựng bảng hỏi, hoặc sau để giải thích kết quả |
Dòng cuối là thiết kế hỗn hợp và nó cần một quyết định rõ ràng về trình tự: phỏng vấn trước để khám phá và xây câu hỏi cho phiếu, hay phỏng vấn sau để giải thích những kết quả định lượng khó hiểu. Nói rõ trình tự này ở chương phương pháp; nếu không, hai bộ dữ liệu sẽ nằm cạnh nhau mà không nói chuyện với nhau.
Năm chặng của một phiếu phỏng vấn bán cấu trúc
- Mở đầu (2–3 phút). Giới thiệu bản thân, mục đích nghiên cứu, thời lượng dự kiến, xin phép ghi âm, khẳng định ẩn danh và quyền dừng bất cứ lúc nào.
- Câu hỏi tiểu sử (3–5 phút). Những câu dễ trả lời để người đối thoại quen với việc nói: công việc hiện tại, thời gian gắn bó, một ngày làm việc thường diễn ra thế nào.
- Câu hỏi trọng tâm (20–30 phút). Ba đến năm câu chính, mỗi câu tương ứng một chủ đề trong khung phân tích của bạn.
- Câu đào sâu. Không phải câu mới mà là cách phản ứng với câu trả lời: «Anh/chị có thể kể một lần cụ thể được không?», «Lúc đó anh/chị nghĩ gì?», «Điều gì khiến anh/chị quyết định như vậy?».
- Đóng (2–3 phút). «Có điều gì quan trọng mà tôi chưa hỏi đến không?» — câu này thường mang lại dữ liệu tốt nhất của cả buổi. Rồi cảm ơn và hỏi có thể liên hệ lại để làm rõ không.
Ba đến năm câu chính là đủ cho một buổi 45 phút. Một phiếu mười lăm câu sẽ biến buổi phỏng vấn thành một bảng hỏi đọc thành tiếng, và đó chính là lúc bạn mất hết lợi thế của phương pháp phỏng vấn.
Câu dẫn dắt: nhận ra và sửa
Câu dẫn dắt là câu đã chứa sẵn câu trả lời bạn mong đợi. Nó làm hỏng dữ liệu định tính nhanh hơn bất cứ lỗi nào khác, vì người được phỏng vấn thường lịch sự đồng ý.
| Câu dẫn dắt | Vấn đề | Sửa thành |
|---|---|---|
| «Áp lực công việc ở đây chắc là lớn lắm phải không ạ?» | Đã giả định có áp lực và giả định nó lớn | «Anh/chị mô tả giúp em một ngày làm việc bận nhất trong tuần diễn ra thế nào ạ?» |
| «Anh/chị có hài lòng với chính sách mới không?» | Đóng khung thành có hoặc không | «Từ khi chính sách mới áp dụng, công việc của anh/chị thay đổi ở những chỗ nào ạ?» |
| «Vì sao anh/chị không tham gia chương trình đào tạo?» | Đã kết tội; người trả lời sẽ phòng thủ | «Anh/chị cân nhắc những gì khi quyết định có tham gia chương trình đào tạo hay không ạ?» |
| «Đa số mọi người nói rằng… anh/chị thấy sao?» | Áp lực đồng thuận | «Anh/chị nhìn nhận việc này thế nào ạ?» |
Quy tắc kiểm tra: đọc to câu hỏi và tự hỏi «câu trả lời nào sẽ làm người hỏi hài lòng?». Nếu có một câu trả lời như vậy, câu hỏi đang dẫn dắt.
Một lưu ý riêng cho tiếng Việt: hệ thống xưng hô mang theo quan hệ quyền lực. Xưng «em» với người lớn tuổi hơn là lịch sự, nhưng nếu bạn phỏng vấn cấp quản lý về những điều nhạy cảm thì cách xưng hô quá khiêm nhường có thể khiến họ chuyển sang giọng hướng dẫn thay vì kể. Chọn cách xưng hô trung tính và giữ nhất quán trong toàn bộ các buổi.
Sáu bộ câu hỏi trọng tâm theo ngành
Mỗi bộ gồm ba câu chính viết đầy đủ bằng tiếng Việt, dùng được ngay sau khi thay các chỗ trong ngoặc vuông.
Quản trị kinh doanh — ý định nghỉ việc
- «Anh/chị kể giúp em quá trình từ lúc nhận việc ở đây đến hiện tại — có những giai đoạn nào anh/chị thấy khác nhau rõ rệt ạ?»
- «Trong công việc hiện tại, điều gì khiến anh/chị muốn ở lại và điều gì khiến anh/chị từng nghĩ đến chuyện đi ạ?»
- «Nếu có một điều được thay đổi ở nơi làm việc, anh/chị chọn thay đổi điều gì, vì sao ạ?»
Sư phạm — áp dụng phương pháp dạy học mới
- «Thầy/cô mô tả giúp em một tiết học gần nhất mà thầy/cô áp dụng [phương pháp] — tiết đó diễn ra thế nào ạ?»
- «So với cách dạy trước đây, thầy/cô thấy khác nhau ở những chỗ nào ạ?»
- «Điều gì khiến việc áp dụng [phương pháp] khó thực hiện ở lớp của thầy/cô ạ?»
Điều dưỡng — tuân thủ điều trị
- «Cô/chú kể giúp cháu một ngày bình thường của cô/chú, từ lúc dậy đến lúc đi ngủ, việc uống thuốc nằm ở đâu trong ngày ạ?»
- «Có những hôm nào việc uống thuốc khó thực hiện hơn không ạ — hôm đó có gì khác ạ?»
- «Khi có thắc mắc về thuốc hoặc về bệnh, cô/chú thường hỏi ai ạ?»
Công tác xã hội — người cao tuổi sống một mình
- «Cô/chú kể giúp cháu một tuần của cô/chú thường diễn ra thế nào ạ?»
- «Khi cần giúp một việc gì đó — như đi khám hay sửa chữa trong nhà — cô/chú thường nhờ ai ạ?»
- «Có việc gì cô/chú thấy cần nhưng hiện chưa có ai hỗ trợ không ạ?»
Du lịch — Khách sạn — trải nghiệm khách nội địa
- «Anh/chị kể giúp em chuyến đi lần này, từ lúc quyết định đi đến khi đặt chỗ ở, diễn ra thế nào ạ?»
- «Trong thời gian ở đây, điều gì làm anh/chị hài lòng nhất và điều gì làm anh/chị thấy chưa ổn ạ?»
- «Nếu bạn bè hỏi anh/chị có nên đến đây không, anh/chị sẽ nói gì với họ ạ?»
Công nghệ thông tin — phỏng vấn chuyên gia về một hệ thống
- «Anh/chị mô tả giúp em quy trình xử lý [nghiệp vụ] hiện đang chạy trên hệ thống ạ?»
- «Ở bước nào trong quy trình đó anh/chị thấy hay phát sinh vấn đề nhất, và vấn đề thường là gì ạ?»
- «Nếu có thêm một công cụ hỗ trợ ở khâu đó, anh/chị hình dung nó cần làm được gì ạ?»
Đọc sáu bộ này theo chiều dọc sẽ thấy một khuôn: câu 1 luôn xin một câu chuyện (dễ kể, mở ra bối cảnh), câu 2 luôn xin sự tương phản (trước và sau, tốt và chưa tốt, dễ và khó), câu 3 luôn hướng tới tương lai hoặc lời khuyên (chạm vào giá trị và ưu tiên của người trả lời). Khuôn này dùng lại được cho ngành bạn.
Phiếu đồng ý tham gia
Nhiều khoa yêu cầu phiếu này, và ngay khi không yêu cầu thì có vẫn tốt hơn. Bảy nội dung tối thiểu:
- Tên nghiên cứu, tên và đơn vị của người thực hiện, tên người hướng dẫn.
- Mục đích của nghiên cứu, nói bằng ngôn ngữ thường.
- Người tham gia sẽ làm gì và mất khoảng bao lâu.
- Việc ghi âm: có ghi hay không, ai nghe được bản ghi, lưu đến khi nào.
- Cách bảo mật: dữ liệu được ẩn danh bằng mã, không nêu tên trong luận văn.
- Quyền dừng tham gia bất cứ lúc nào, không cần nêu lý do, không ảnh hưởng gì đến người tham gia.
- Thông tin liên hệ để hỏi thêm hoặc rút lại dữ liệu.
Với những đề tài chạm đến nhóm dễ tổn thương — bệnh nhân, trẻ em, người đang chấp hành án — yêu cầu về đạo đức nghiên cứu chặt hơn nhiều và thường phải qua hội đồng xét duyệt. Ví dụ cụ thể cho một ngành như vậy nằm ở bài về cách xác định mẫu cho khóa luận Tội phạm học.
Ghi âm, gỡ băng và lưu trữ
- Ghi âm bằng hai thiết bị. Một thiết bị hỏng là mất trắng một buổi không lặp lại được.
- Ghi chú hiện trường ngay sau buổi, trong vòng một giờ: ấn tượng chung, những điều không nằm trong lời nói (ngập ngừng, né tránh), bối cảnh nơi phỏng vấn.
- Gỡ băng nguyên văn cho các đoạn bạn định trích, kể cả từ đệm và chỗ ngập ngừng. Đừng «làm đẹp» lời người ta rồi đặt trong ngoặc kép.
- Đặt mã cho từng người tham gia ngay từ đầu (PV01, PV02…) và chỉ dùng mã trong mọi tệp. Không đặt tên tệp bằng tên thật.
Số lượng cuộc phỏng vấn không ấn định trước — tiêu chí là bão hòa dữ liệu, được giải thích cùng các cách xác định cỡ mẫu khác ở bài chọn mẫu và cỡ mẫu cho luận văn.
Công cụ phải khớp với bảng biến
Dù là phiếu phỏng vấn hay bảng hỏi, mọi câu trong công cụ phải truy ngược được về một chủ đề hoặc một chỉ báo đã khai báo. Với đề tài định lượng, đó là bảng thao tác hóa khái niệm thành biến; với đề tài định tính, đó là khung chủ đề bạn dựng từ chương cơ sở lý luận.
Câu nào không truy ngược được là câu thừa. Nó không xuất hiện ở chương kết quả, nhưng nó làm phiếu dài thêm và làm tăng tỷ lệ bỏ dở.
Sáu lỗi thường gặp
- Phiếu phỏng vấn mười lăm câu. Thành bảng hỏi đọc thành tiếng, mất hết lợi thế của phương pháp.
- Câu dẫn dắt. Người trả lời đồng ý cho lịch sự, dữ liệu thành vô giá trị.
- Không có câu đóng «còn điều gì tôi chưa hỏi». Bỏ mất đoạn dữ liệu thường tốt nhất buổi.
- Sửa lời trích cho «văn hơn». Trích dẫn định tính phải nguyên văn; chỉnh sửa là bịa dữ liệu.
- Không ghi chú hiện trường. Một tuần sau, bản ghi âm không còn gợi lại được bối cảnh.
- Dùng tên thật trong tệp và trong luận văn. Vi phạm cam kết bảo mật đã nêu trong phiếu đồng ý.
Viết luận văn cùng Tesify
Công cụ thu dữ liệu tốt làm chương kết quả có gì để viết. Tesify đi cùng bạn từ khung chủ đề đến phiếu phỏng vấn và chương phân tích — nội dung vẫn 100% do bạn viết. Hơn 9.000 sinh viên và học viên đã dùng Tesify cho hơn 15.000 chương.
Câu hỏi thường gặp
Phiếu phỏng vấn bán cấu trúc nên có bao nhiêu câu?
Ba đến năm câu chính cho một buổi 45 phút, cộng với các câu đào sâu tùy theo câu trả lời. Nhiều hơn thì buổi phỏng vấn biến thành bảng hỏi đọc thành tiếng.
Phỏng vấn bao nhiêu người là đủ?
Không có con số cố định. Tiêu chí là bão hòa dữ liệu: dừng khi cuộc phỏng vấn tiếp theo không còn sinh ra chủ đề mới. Ghi khoảng dự kiến kèm tiêu chí dừng ở đề cương.
Có bắt buộc phải ghi âm không?
Không bắt buộc nhưng nên, và phải xin phép trước. Nếu người tham gia không đồng ý ghi âm, ghi chép tay và viết lại đầy đủ ngay sau buổi.
Có được sửa câu trích dẫn cho gọn hơn không?
Chỉ được lược bớt và đánh dấu chỗ lược bằng dấu ba chấm trong ngoặc vuông. Không được viết lại lời người ta rồi để trong ngoặc kép.
Câu hỏi dẫn dắt là gì?
Là câu đã chứa sẵn câu trả lời mong đợi. Phép thử: nếu có một câu trả lời rõ ràng sẽ làm người hỏi hài lòng thì câu đó đang dẫn dắt.
Phiếu đồng ý tham gia có bắt buộc không?
Tùy quy định của khoa. Với đề tài chạm đến sức khỏe, trẻ em hoặc nhóm dễ tổn thương thì gần như luôn bắt buộc, và thường phải qua hội đồng đạo đức.
Có thể vừa phỏng vấn vừa phát bảng hỏi trong một luận văn không?
Được, đó là thiết kế hỗn hợp. Điều bắt buộc là nêu rõ trình tự: phỏng vấn trước để xây bảng hỏi, hay phỏng vấn sau để giải thích kết quả định lượng.
Đặt câu hỏi phỏng vấn bằng tiếng Việt cần lưu ý gì riêng?
Cách xưng hô mang theo quan hệ quyền lực. Chọn cách xưng hô trung tính, giữ nhất quán qua mọi buổi, và tránh lối nói quá khiêm nhường khi hỏi người có vị trí cao về những điều nhạy cảm.