Tóm tắt cách làm: một hệ thống trích dẫn APA gồm hai phần luôn phải khớp nhau — trích dẫn trong bài theo dạng tên tác giả và năm, và danh mục cuối bài xếp theo thứ tự chữ cái. Với luận văn tiếng Việt còn một lớp thứ ba mà các hướng dẫn tiếng Anh không nói: tên tác giả người Việt được quy ước khác với tên tác giả nước ngoài, và chính điều này khiến phần mềm quản lý trích dẫn thường xuyên tạo ra kết quả sai với nguồn trong nước.
Trước khi đọc tiếp, hãy làm một việc mất năm phút: mở hướng dẫn trình bày luận văn của trường bạn và tìm phần tài liệu tham khảo. Các trường ở Việt Nam có biến thể riêng, và biến thể đó thắng mọi hướng dẫn tổng quát, kể cả bài này.
Bước 1. Hiểu APA là hai phần, không phải một
Hướng dẫn trích dẫn chuẩn APA do Khoa Kinh doanh quốc tế – Marketing, Trường Đại học Kinh tế TP.HCM biên soạn năm 2020 mô tả APA là “một tập hợp các quy tắc được tạo ra nhằm giúp cho việc viết và trích dẫn nguồn viết, một định dạng giúp ngăn chặn hiện tượng đạo văn”, và nêu rằng chuẩn này được áp dụng cho tất cả các môn học của trường.
Hai phần đó là:
- Trích dẫn trong bài — đặt ngay tại chỗ bạn dùng ý của người khác, gồm tên tác giả và năm xuất bản.
- Danh mục tài liệu tham khảo — đặt cuối bài, xếp theo thứ tự chữ cái, chứa đầy đủ thông tin để người đọc tìm lại được nguồn.
Quy tắc kiểm tra đơn giản và nghiêm ngặt: mọi trích dẫn trong bài phải có một mục tương ứng trong danh mục, và mọi mục trong danh mục phải được trích dẫn ít nhất một lần trong bài. Một danh mục dài hơn số nguồn thực sự dùng là lỗi bị hội đồng phát hiện rất nhanh.
Bước 2. Xử lý tên tác giả người Việt — chỗ khác biệt quan trọng nhất
Đây là phần các hướng dẫn tiếng Anh không giải quyết được, vì nó là vấn đề ngôn ngữ chứ không phải vấn đề định dạng.
Phụ lục III hướng dẫn cách trích dẫn và liệt kê tài liệu tham khảo của Đại học Huế giải thích rõ nguyên nhân: người nước ngoài dùng họ làm danh xưng nên APA quy ước tên tác giả trong trích dẫn là họ — “Barack Obama” được trích là “Obama”. Nhưng với người Việt, thứ phân biệt người này với người khác lại là tên, nên hướng dẫn này quy ước dùng tên làm tên tác giả khi trích dẫn: “Trần Văn Hùng” được trích là “Hùng”.
Hướng dẫn cũng nêu thẳng phương án thay thế và nhược điểm của nó: có nơi dùng họ tên đầy đủ trong trích dẫn, ví dụ “Trần Văn Hùng”, nhưng cách này không đồng bộ với tác giả người nước ngoài, làm tăng độ dài văn bản và “đặc biệt không thể sử dụng công cụ hay phần mềm quản lý TLTK”.
Hệ quả thực tế cho bạn: nếu trường bạn theo quy ước dùng tên, thì phần mềm quản lý trích dẫn sẽ mặc định lấy chữ cuối cùng làm họ và cho ra kết quả đúng một cách tình cờ với tên hai âm tiết, nhưng sai với nhiều trường hợp khác. Bạn phải sửa trường tên tác giả bằng tay trong phần mềm cho từng nguồn tiếng Việt.
Bước 3. Nắm sáu tình huống trích dẫn trong bài
Theo hướng dẫn của Đại học Huế, các quy cách trích dẫn trong bài như sau:
| Tình huống | Cách ghi | Ví dụ |
|---|---|---|
| Một tác giả | Tên tác giả và năm xuất bản | (Tiến, 2010) hay Smith (2000) |
| Hai tác giả | Cả hai tên, nối bằng ký tự & | (Liệu & Tuấn, 2005) |
| Từ ba tác giả trở lên | Tên tác giả đầu tiên kèm “và nnk.” | (Liên và nnk., 1999) |
| Nhiều nguồn cho một ý | Sắp xếp theo thứ tự thời gian | (Smith, 1959; Thomson & Jones, 1982; Green, 1990) |
| Tài liệu của cơ quan, tổ chức | Tên đầy đủ hoặc viết tắt của tổ chức | (Bộ Công thương, 2010) hay WHO (2015) |
| Trích nguyên văn | Thêm số trang sau năm | (Obama, 2014, tr.97-98) |
Hai tình huống nữa đáng nhớ: tài liệu đã được chấp nhận xuất bản nhưng chưa in thì thay năm bằng cụm “(đang in)”; và bài viết trên internet không có tác giả cá nhân hay tổ chức thì dùng ba đến năm chữ đầu của tên bài thay cho tên tác giả.
Chú ý cụm “và nnk.” — viết tắt của “những người khác”, tương ứng “et al.” trong tiếng Anh. Trộn lẫn “và nnk.” với “et al.” trong cùng một luận văn là lỗi hình thức phổ biến và dễ tránh: chọn một cách và dùng thống nhất, trừ khi trường bạn quy định khác.
Bước 4. Ghi đúng bốn loại nguồn hay dùng nhất
Cấu trúc chung theo hướng dẫn của Đại học Huế, với lưu ý phải giữ đúng dấu chấm, dấu phẩy, khoảng trống và phần in nghiêng:
- Sách: Tên tác giả. (Năm xuất bản). Tên sách in nghiêng. Nơi xuất bản: Nhà xuất bản.
- Một chương trong sách: Tên tác giả của chương. (Năm xuất bản). Tên chương. Trong Tên chủ biên (Chủ biên), Tên sách in nghiêng (tr. trang số). Nơi xuất bản: Nhà xuất bản.
- Bài báo trên tạp chí khoa học: Tên tác giả. (Năm xuất bản). Tên bài báo. Tên tạp chí, tập(số), trang số. DOI nếu có.
- Luận văn, luận án: ghi rõ đây là luận văn thạc sĩ hay luận án tiến sĩ, kèm tên cơ sở đào tạo. Nếu bạn chưa chắc về cách gọi từng bậc, xem khóa luận, luận văn và luận án khác nhau như thế nào.
Với nguồn số liệu thống kê, cấu trúc trên chưa đủ vì bạn còn phải ghi mã bảng và ngày truy cập. Cách ghi đầy đủ được trình bày trong bài về nguồn số liệu giáo dục đại học Việt Nam.
Bước 5. Sắp xếp danh mục cho đúng
Danh mục xếp theo thứ tự chữ cái của tên tác giả — và với quy ước dùng tên cho tác giả người Việt, thứ tự đó không giống thứ tự bạn quen khi xếp theo họ. Bốn quy tắc nữa cần kiểm tra:
- Cùng một tác giả, nhiều tài liệu: xếp theo năm từ cũ đến mới.
- Cùng tác giả, cùng năm: thêm chữ a, b, c sau năm, và dùng đúng chữ đó trong trích dẫn trong bài — ví dụ Ngọc (2000a, 2000b).
- Nhiều trường yêu cầu tách danh mục tiếng Việt và danh mục tiếng nước ngoài thành hai phần riêng. Đây là biến thể phổ biến ở Việt Nam và không có trong APA gốc, nên hãy kiểm tra hướng dẫn của trường.
- Không đánh số thứ tự cho các mục trừ khi trường yêu cầu. Nhiều hướng dẫn trong nước có yêu cầu đánh số, và đó lại là một biến thể nữa.
Bước 6. Dùng phần mềm, nhưng kiểm tra thủ công phần tiếng Việt
Hai công cụ miễn phí phổ biến với sinh viên:
- Zotero — trang Zotero Storage công bố mức miễn phí 300 MB, và các gói 2 GB với 20 USD/năm, 6 GB với 60 USD/năm, không giới hạn với 120 USD/năm.
- Mendeley — trang tính năng mời người dùng nhận 2 GB dung lượng miễn phí, kèm Web Importer để lưu tài liệu từ trình duyệt, thư mục theo dõi tự động nhập PDF, và Mendeley Cite để chèn trích dẫn trong Microsoft Word.
Quy trình an toàn: để phần mềm tạo bản nháp danh mục, rồi rà bằng tay ba thứ mà phần mềm hay sai với nguồn tiếng Việt — trường tên tác giả, dấu tiếng Việt trong tên tạp chí, và tên nhà xuất bản Việt Nam thường bị nhập thiếu.
Bước 7. Rà soát lần cuối bằng danh sách bảy điểm
- Mọi trích dẫn trong bài đều có mục tương ứng trong danh mục.
- Mọi mục trong danh mục đều xuất hiện ít nhất một lần trong bài.
- Cách viết tên tác giả người Việt thống nhất từ đầu đến cuối.
- “và nnk.” hoặc “et al.” được dùng thống nhất, không lẫn lộn.
- Mọi trích nguyên văn đều có ngoặc kép và số trang.
- Phần in nghiêng đúng chỗ: tên sách, tên tạp chí và số tập.
- Định dạng khớp với hướng dẫn của trường, không chỉ khớp với APA gốc.
Điểm số 5 đáng chú ý vì nó liên quan trực tiếp đến kết quả kiểm tra trùng lặp: một đoạn nguyên văn không có ngoặc kép sẽ bị hệ thống đánh dấu và, quan trọng hơn, bị người đọc báo cáo hiểu là chép. Cách các trường xử lý con số đó được trình bày trong bài về ngưỡng trùng lặp.
Để phần trích dẫn không còn là việc làm vào đêm cuối
Danh mục tài liệu tham khảo là phần dễ nhất để làm đúng và cũng là phần bị dồn đến phút chót nhiều nhất. Tesify giúp bạn viết từng chương với nguồn được gắn ngay tại chỗ, để đến lúc dựng danh mục bạn chỉ còn việc kiểm tra định dạng theo hướng dẫn của trường mình. Hơn 9.000 sinh viên đã dùng Tesify với hơn 15.000 chương được soạn thảo, và nội dung cuối cùng luôn do bạn viết và chịu trách nhiệm.
Viết luận văn kèm quản lý trích dẫn với Tesify.
Câu hỏi thường gặp
Tên tác giả người Việt trong trích dẫn ghi họ hay ghi tên?
Tùy quy ước của trường. Hướng dẫn của Đại học Huế quy ước dùng tên, vì với người Việt thì tên mới là danh xưng phân biệt — “Trần Văn Hùng” được trích là “Hùng”. Một số nơi dùng họ tên đầy đủ, nhưng cách đó không đồng bộ với tác giả nước ngoài và không dùng được phần mềm quản lý trích dẫn.
APA 6 và APA 7 khác nhau nhiều không?
Khác ở một số chi tiết như cách ghi nơi xuất bản và ngưỡng số tác giả phải rút gọn. Điều quan trọng hơn với bạn là hướng dẫn của trường đang áp dụng phiên bản nào — nhiều hướng dẫn trong nước biên soạn theo một phiên bản cụ thể và có ghi rõ điều đó ở đầu văn bản.
Có ba tác giả trở lên thì ghi thế nào?
Ghi tên tác giả đầu tiên kèm cụm “và nnk.”, ví dụ “(Liên và nnk., 1999)”. Trong danh mục cuối bài thì vẫn liệt kê đầy đủ các tác giả theo yêu cầu của hướng dẫn bạn đang theo.
Trích dẫn một tài liệu của cơ quan nhà nước thì ghi ai là tác giả?
Dùng tên đầy đủ hoặc tên viết tắt của cơ quan làm tên tác giả, ví dụ “(Bộ Công thương, 2010)”. Lưu ý kiểm tra tên cơ quan tại thời điểm tài liệu được ban hành, vì nhiều cơ quan đã được tổ chức lại và đổi tên.
Bài trên internet không có tác giả thì làm sao?
Dùng ba đến năm chữ đầu của tên bài thay cho tên tác giả. Nếu nguồn đó quan trọng với lập luận của bạn, hãy cân nhắc tìm một nguồn có tác giả rõ ràng để thay thế, vì nguồn khuyết danh làm yếu phần tổng quan.
Có cần tách danh mục tiếng Việt và tiếng Anh không?
APA gốc không yêu cầu, nhưng nhiều hướng dẫn của các trường Việt Nam có yêu cầu. Đây là một trong những biến thể trong nước hay gặp nhất, nên hãy kiểm tra trước khi sắp xếp.
Tôi trích một ý mà tác giả đó lại trích từ người khác thì ghi thế nào?
Cách tốt nhất là tìm và đọc bản gốc rồi trích bản gốc. Nếu không thể, hãy ghi rõ chuỗi dẫn trong câu — nêu tên tác giả gốc và nói rõ bạn tiếp cận qua tài liệu trung gian nào. Trình bày như thể bạn đã đọc bản gốc là một lỗi liêm chính, không phải lỗi định dạng.
Luận văn cần bao nhiêu tài liệu tham khảo?
Không có con số quốc gia. Hãy kiểm tra hướng dẫn của trường, và về mặt nội dung thì kiểm tra xem mỗi cụm chủ đề trong chương tổng quan của bạn có được đỡ bởi ít nhất ba nguồn hay không. Cách xây dựng các cụm đó nằm trong hướng dẫn viết tổng quan tài liệu.
Có nên trích dẫn Wikipedia không?
Không nên trích như một nguồn học thuật. Dùng nó để tìm nhanh thuật ngữ và các nguồn gốc được liệt kê ở cuối trang, rồi trích chính các nguồn gốc đó.
Phần mềm quản lý trích dẫn có bắt buộc không?
Không bắt buộc, nhưng với từ khoảng hai mươi nguồn trở lên thì làm tay gần như chắc chắn sinh lỗi thiếu nhất quán. Điều quan trọng là dùng nó ngay từ nguồn đầu tiên thay vì nhập ngược lại vào tuần cuối.
Số trang có bắt buộc trong mọi trích dẫn không?
Chỉ bắt buộc khi bạn trích nguyên văn, ví dụ “(Obama, 2014, tr.97-98)”. Khi diễn đạt lại ý, tên tác giả và năm là đủ theo quy cách APA, trừ khi hướng dẫn của trường yêu cầu chặt hơn.