Nhận xét hay gặp nhất về chương cơ sở lý luận: «chương này giống bài tổng hợp sách giáo khoa». Nó đúng, và nguyên nhân luôn giống nhau — người viết đi liệt kê định nghĩa của năm tác giả rồi chuyển sang mục sau mà không nói mình chọn định nghĩa nào.
Chương 1 không phải nơi chứng minh bạn đã đọc. Nó là nơi bạn dựng bộ công cụ khái niệm mà ba chương sau sẽ dùng lại. Mọi thứ đưa vào đây phải được dùng ở đâu đó phía sau; thứ gì không được dùng lại thì không thuộc về chương này.
Cấu trúc ba lớp
Một chương cơ sở lý luận dùng được luôn có ba lớp, xếp từ dưới lên:
- Lớp khái niệm. Định nghĩa các khái niệm trung tâm của đề tài. Với mỗi khái niệm, nêu hai đến ba cách hiểu khác nhau, rồi chọn một và nói rõ vì sao chọn.
- Lớp lý thuyết nền. Một hoặc hai lý thuyết giải thích vì sao các khái niệm đó liên hệ với nhau. Đây là lớp bị bỏ nhiều nhất, và thiếu nó thì mô hình ở lớp ba trở thành một sơ đồ tùy tiện.
- Lớp mô hình. Mô hình nghiên cứu đề xuất: các khái niệm đã định nghĩa trở thành các biến, lý thuyết nền trở thành các mũi tên, và mỗi mũi tên tương ứng một giả thuyết.
Phép thử nhanh cho toàn chương: gạch mọi đoạn không được nhắc lại ở chương phương pháp hoặc chương kết quả. Nếu gạch xong còn dưới một nửa, chương của bạn đang là bài tổng hợp.
Lớp 1: chọn định nghĩa công tác, đừng liệt kê
Với mỗi khái niệm trung tâm, viết theo bốn câu:
- Khái niệm này được hiểu theo mấy hướng chính (nêu hai đến ba, mỗi hướng một nguồn).
- Hai hướng đó khác nhau ở điểm nào — điểm khác biệt phải liên quan đến đề tài của bạn, không phải khác biệt học thuật chung chung.
- Trong luận văn này, khái niệm X được hiểu là… — một câu duy nhất, rõ ràng.
- Chọn cách hiểu đó vì lý do gì: vì nó đo được bằng công cụ bạn dùng, vì nó phù hợp với bối cảnh Việt Nam, hoặc vì nó tương thích với lý thuyết nền bạn chọn.
Câu 3 là câu quan trọng nhất trong cả chương và được gọi là định nghĩa công tác. Nó ràng buộc bạn: từ đó trở đi, mọi lần khái niệm X xuất hiện trong luận văn đều mang đúng nghĩa này, và thang đo bạn chọn ở chương phương pháp phải đo đúng nghĩa này.
Lỗi kinh điển là định nghĩa công tác nói một đằng, thang đo đo một nẻo. Ví dụ định nghĩa «sự gắn kết» theo hướng cảm xúc rồi lại dùng thang đo hành vi ở lại tổ chức. Hội đồng sẽ hỏi đúng chỗ đó.
Lớp 2: lý thuyết nền phải làm một việc cụ thể
Lý thuyết nền không phải trang trí. Nó phải trả lời được câu: vì sao A lại tác động lên B. Nếu bạn không dùng lý thuyết để giải thích một mũi tên nào trong mô hình, thì bạn chưa dùng lý thuyết.
Ba câu hỏi để kiểm tra bạn đã chọn đúng lý thuyết nền chưa:
- Lý thuyết này phát biểu quan hệ giữa những loại biến nào? Có trùng với loại biến trong đề tài của bạn không?
- Lý thuyết này được xây dựng trong bối cảnh nào, và bối cảnh đó khác Việt Nam ở điểm gì? (Nêu thẳng chỗ khác, đừng giấu.)
- Nếu bỏ lý thuyết này ra, mô hình của bạn có còn giải thích được không? Nếu còn, bạn đang dùng nó làm trang trí.
Cách chọn khung lý thuyết cho một ngành cụ thể được trình bày kỹ hơn trong bài về khung lý thuyết cho luận văn Báo chí — Truyền thông; nguyên tắc chọn ở đó áp dụng được cho các ngành khác.
Lớp 3: mô hình nghiên cứu đề xuất
Mô hình là chỗ ba lớp gặp nhau, và nó phải tuân theo bốn quy tắc:
- Một ô là một khái niệm đã được định nghĩa ở lớp 1 — không có ô nào xuất hiện lần đầu trong sơ đồ.
- Một mũi tên là một giả thuyết, và mỗi mũi tên phải được đánh số (H1, H2…).
- Mỗi mũi tên có một câu giải thích dựa trên lý thuyết nền hoặc trên một công trình thực nghiệm trước đó.
- Không vẽ ô nào bạn không đo được. Nếu không có cách thu dữ liệu cho một khái niệm thì nó thuộc về phần kiến nghị nghiên cứu tiếp theo, không thuộc mô hình.
Sau mô hình, đặt một bảng tóm tắt giả thuyết: cột giả thuyết, cột phát biểu, cột chiều tác động kỳ vọng, cột nguồn lý thuyết. Bảng này là thứ hội đồng dùng để đối chiếu với chương kết quả.
Sáu bộ khung theo ngành
Mỗi dòng dưới đây gợi ý ba lớp cho một ngành. Đây là khung để bạn đối chiếu cấu trúc, không phải nội dung để chép — lý thuyết nền cụ thể phải do bạn đọc và chọn.
| Ngành | Lớp 1 — khái niệm cần định nghĩa công tác | Lớp 2 — vai trò của lý thuyết nền | Lớp 3 — mô hình kết thúc bằng |
|---|---|---|---|
| Quản trị kinh doanh | Sự hài lòng, cam kết tổ chức, ý định nghỉ việc — mỗi khái niệm chọn một định nghĩa và nói rõ đo bằng mấy khía cạnh | Giải thích vì sao thái độ dẫn tới ý định, và ý định dẫn tới hành vi | Sơ đồ bốn đến năm biến độc lập tác động lên một biến phụ thuộc, kèm bảng giả thuyết |
| Kế toán | Chất lượng thông tin, mức độ công bố, quản trị công ty | Giải thích vì sao đặc điểm doanh nghiệp lại ảnh hưởng đến hành vi công bố | Mô hình hồi quy với chỉ số công bố là biến phụ thuộc và nhóm biến kiểm soát |
| Sư phạm | Động cơ học tập, năng lực, phương pháp dạy học tích cực | Giải thích cơ chế mà hoạt động dạy học tác động lên động cơ | Khung thực nghiệm: nhóm tác động — nhóm đối chứng, đo trước và đo sau |
| Điều dưỡng | Tuân thủ điều trị, chất lượng cuộc sống, tự hiệu quả | Giải thích vì sao niềm tin sức khỏe dẫn tới hành vi tuân thủ | Mô hình các yếu tố liên quan đến mức tuân thủ, tách nhóm yếu tố cá nhân và yếu tố hệ thống |
| Luật | Nội hàm của chế định, chủ thể, điều kiện áp dụng | Không phải mô hình nhân quả: lý luận ở đây là hệ thống nguyên tắc pháp lý dùng để đánh giá quy định | Bộ tiêu chí đánh giá quy định hiện hành, dùng lại ở chương thực trạng |
| Công nghệ thông tin | Bài toán, độ đo hiệu năng, đặc trưng đầu vào | Giải thích vì sao lớp thuật toán đã chọn phù hợp với dạng dữ liệu | Kiến trúc giải pháp đề xuất và bộ độ đo dùng để so sánh ở chương thực nghiệm |
Chú ý dòng ngành Luật: ở các ngành khoa học xã hội thực chứng, lớp 3 là một mô hình nhân quả; ở ngành Luật, lớp 3 là một bộ tiêu chí. Đừng cố vẽ sơ đồ mũi tên cho một đề tài luật học — cách viết chương phương pháp cho ngành này cũng khác, xem chương phương pháp nghiên cứu cho khóa luận Luật.
Ranh giới với chương tổng quan tài liệu
Hai chương này chồng lấn nhiều nhất và hay bị viết lặp. Ranh giới thực tế:
| Cơ sở lý luận | Tổng quan tài liệu | |
|---|---|---|
| Đơn vị trình bày | Khái niệm và lý thuyết | Công trình và kết quả |
| Câu hỏi trả lời | Các khái niệm này nghĩa là gì và liên hệ ra sao? | Người ta đã tìm ra gì, và còn thiếu gì? |
| Cách sắp xếp | Theo khái niệm, từ trừu tượng xuống cụ thể | Theo chủ đề hoặc theo dòng thời gian, kết thúc ở khoảng trống |
| Kết thúc bằng | Mô hình nghiên cứu đề xuất | Phát biểu khoảng trống mà đề tài sẽ lấp |
Nhiều trường gộp cả hai vào một chương. Khi đó vẫn giữ hai phần tách bạch bên trong chương và kết thúc bằng đúng hai thứ: khoảng trống, rồi mô hình. Cách làm phần tổng quan được trình bày riêng trong mười bước viết tổng quan tài liệu.
Năm lỗi khiến chương 1 bị trả lại
- Liệt kê định nghĩa rồi im lặng. Ba định nghĩa, không có câu «trong luận văn này…». Đây là lỗi số một.
- Định nghĩa khái niệm không xuất hiện trong mô hình. Nếu một khái niệm không thành biến và không thành tiêu chí, nó không cần có mặt.
- Lý thuyết nền chỉ được nhắc tên. Nêu tên lý thuyết ở đầu chương rồi không dùng nó để giải thích mũi tên nào.
- Vẽ ô không đo được. Mô hình đẹp nhưng chương phương pháp không có cách thu dữ liệu cho một nửa số ô.
- Trích dẫn giáo trình thay vì công trình. Giáo trình dùng được cho định nghĩa cơ bản, nhưng lý thuyết nền và bằng chứng thực nghiệm phải dẫn từ bài báo hoặc sách chuyên khảo.
Lỗi 5 kéo theo một hệ quả về hình thức: danh mục tài liệu tham khảo của chương 1 cho thấy ngay bạn đọc gì. Cách ghi cho từng loại nguồn nằm ở hướng dẫn trình bày tài liệu tham khảo APA cho luận văn tiếng Việt.
Thứ tự viết trong thực tế
Không viết lớp 1 trước. Thứ tự hiệu quả là ngược lại:
- Phác mô hình thô — bạn nghĩ cái gì tác động lên cái gì.
- Tìm lý thuyết nền giải thích được các mũi tên đó; sửa mô hình theo lý thuyết tìm được.
- Liệt kê các khái niệm còn lại trong mô hình đã sửa — đó chính là danh sách khái niệm cần định nghĩa, không dài hơn.
- Viết lớp 1 cho đúng danh sách đó, mỗi khái niệm một định nghĩa công tác.
Làm theo thứ tự này thì chương 1 tự động ngắn lại và tự động liên quan, vì bạn chỉ định nghĩa những thứ mình thật sự dùng.
Viết luận văn cùng Tesify
Chương cơ sở lý luận tốn thời gian vì nó buộc bạn ra quyết định chứ không chỉ đọc. Tesify dựng dàn ý ba lớp và đi cùng bạn qua từng khái niệm — nội dung vẫn 100% do bạn viết. Hơn 9.000 sinh viên và học viên đã dùng Tesify cho hơn 15.000 chương.
Câu hỏi thường gặp
Cơ sở lý luận và cơ sở lý thuyết có khác nhau không?
Trong thực tế dùng thay nhau được; khác biệt chủ yếu là thói quen đặt tên theo ngành và theo trường. Hãy dùng đúng tên mà quy định hoặc người hướng dẫn của bạn dùng.
Chương cơ sở lý luận nên dài bao nhiêu?
Thường chiếm khoảng một phần tư đến một phần ba độ dày luận văn. Nhưng đo bằng tỷ lệ không quan trọng bằng phép thử: mọi đoạn đều được dùng lại ở chương sau.
Có bắt buộc phải có mô hình nghiên cứu không?
Với đề tài định lượng thì gần như bắt buộc. Với đề tài định tính hoặc đề tài luật học, lớp 3 là khung phân tích hoặc bộ tiêu chí, không phải sơ đồ mũi tên.
Định nghĩa công tác là gì?
Là câu tuyên bố bạn hiểu một khái niệm theo nghĩa nào trong phạm vi luận văn của mình. Nó ràng buộc cả cách bạn đo khái niệm đó ở chương phương pháp.
Có được dùng giáo trình làm nguồn cho chương 1 không?
Dùng được cho các định nghĩa cơ bản. Nhưng lý thuyết nền và các kết quả thực nghiệm phải dẫn từ bài báo khoa học hoặc sách chuyên khảo, vì giáo trình là nguồn thứ cấp.
Bao nhiêu lý thuyết nền là đủ?
Một là đủ nếu nó giải thích được toàn bộ mô hình. Hai khi mô hình có hai nhóm quan hệ khác bản chất. Ba trở lên thường là dấu hiệu mô hình chưa được thu gọn.
Viết chương 1 trước hay sau khi thu dữ liệu?
Viết trước, vì mô hình phải có trước khi thiết kế công cụ đo. Nhưng chỉnh lại sau khi có kết quả, đặc biệt phần giải thích các mũi tên không được dữ liệu ủng hộ.
Mô hình của tôi giống mô hình của một nghiên cứu trước thì có sao không?
Không sao, miễn là bạn nói rõ mình kế thừa từ đâu và sửa chỗ nào cho phù hợp bối cảnh. Kế thừa có ghi nguồn là chuẩn mực; im lặng mới là vấn đề.