Câu hỏi nghiên cứu là câu duy nhất trong luận văn mà mọi thứ khác phải phục vụ. Chọn sai dạng câu hỏi thì chương phương pháp sai theo, phép kiểm định sai theo, và chương kết quả không trả lời được điều đã hứa ở mở đầu.
Bài này đưa bốn dạng câu hỏi, quy tắc chuyển câu hỏi thành giả thuyết, rồi hai mươi cặp câu hỏi — giả thuyết viết đầy đủ cho mười ngành. Phần khái niệm — vấn đề, câu hỏi và giả thuyết khác nhau ra sao — đã có bài riêng cho luận văn Công tác xã hội; ở đây tập trung vào các câu chữ cụ thể bạn có thể đối chiếu.
Bốn dạng câu hỏi và hệ quả của từng dạng
| Dạng | Mở đầu bằng | Cần giả thuyết? | Kéo theo phương pháp |
|---|---|---|---|
| Mô tả | «Thực trạng… như thế nào?», «Mức độ… là bao nhiêu?» | Không bắt buộc | Thống kê mô tả: tỷ lệ, trung bình, độ lệch chuẩn |
| Tương quan, tác động | «Yếu tố nào ảnh hưởng đến…?», «… có quan hệ với… không?» | Có | Tương quan, hồi quy, mô hình cấu trúc |
| So sánh | «Có khác biệt giữa… và… không?» | Có | Kiểm định trung bình hai nhóm, phân tích phương sai |
| Quá trình, trải nghiệm | «… diễn ra như thế nào?», «… trải nghiệm điều đó ra sao?» | Không | Phỏng vấn sâu, phân tích chủ đề |
Hai cột cuối là lý do phải chọn dạng câu hỏi trước khi viết chương phương pháp. Một câu hỏi dạng quá trình mà lại đi chạy hồi quy là mâu thuẫn nội tại, và ngược lại.
Một câu hỏi tốt phải đủ hẹp để trả lời được bằng dữ liệu bạn thực sự thu được. Phép thử: viết ra câu trả lời tưởng tượng. Nếu bạn không hình dung nổi câu trả lời trông như thế nào — một con số, một bảng, một danh sách chủ đề — thì câu hỏi còn quá rộng.
Chuyển câu hỏi thành giả thuyết
Giả thuyết là câu khẳng định, không phải câu hỏi, và phải có ba đặc điểm: nêu quan hệ giữa các biến đã định nghĩa, nêu chiều của quan hệ, và có thể bị dữ liệu bác bỏ.
Quy ước phát biểu:
- Giả thuyết không (H0) phát biểu «không có quan hệ» hoặc «không có khác biệt». Đây là giả thuyết mà phép kiểm định thực sự kiểm.
- Giả thuyết đối (H1) phát biểu điều bạn tin là đúng, kèm chiều.
Trong luận văn tiếng Việt, thông lệ là trình bày H1 ở chương cơ sở lý luận (vì nó gắn với mô hình và lý thuyết nền) và nêu đủ cặp H0/H1 ở chương phương pháp (vì đó là nơi bạn nói sẽ kiểm định bằng phép gì). Đừng nêu H0 ở mở đầu — nó làm phần mở đầu nặng và không ai đọc.
Một cảnh báo về cách viết kết quả: bạn bác bỏ hoặc không bác bỏ H0. Không có chuyện «chấp nhận H0» và cũng không có chuyện «chứng minh H1». Mức độ khẳng định cho phép được bàn kỹ trong bảng đối chiếu năm mức chắc chắn.
Hai mươi cặp câu hỏi — giả thuyết
Mỗi cặp gồm một câu hỏi và giả thuyết tương ứng, viết đầy đủ. Chỗ trong ngoặc vuông là chỗ bạn thay bằng bối cảnh thật của mình.
Quản trị kinh doanh
- CH: Những yếu tố nào ảnh hưởng đến ý định nghỉ việc của nhân viên bán hàng làm việc theo ca tại [chuỗi bán lẻ]?
H1: Sự hài lòng với lịch làm việc có tác động ngược chiều đến ý định nghỉ việc.
H0: Sự hài lòng với lịch làm việc không có tác động đến ý định nghỉ việc. - CH: Có khác biệt về mức độ gắn kết tổ chức giữa nhân viên dưới một năm kinh nghiệm và nhân viên trên ba năm không?
H1: Mức độ gắn kết tổ chức của nhóm trên ba năm cao hơn nhóm dưới một năm.
Kế toán
- CH: Quy mô doanh nghiệp có ảnh hưởng đến mức độ tuân thủ yêu cầu thuyết minh báo cáo tài chính không?
H1: Doanh nghiệp có quy mô tổng tài sản lớn hơn có mức độ tuân thủ thuyết minh cao hơn. - CH: Mức độ công bố thông tin của doanh nghiệp niêm yết trên [sàn] trong giai đoạn [X]–[Y] đạt bao nhiêu phần trăm so với danh mục bắt buộc?
Dạng mô tả — không cần giả thuyết.
Sư phạm
- CH: Dạy học theo dự án có làm thay đổi động cơ học tập môn [tên môn] của học sinh lớp [khối] không?
H1: Điểm trung bình động cơ học tập của nhóm học theo dự án sau tác động cao hơn trước tác động. - CH: Có khác biệt về kết quả học tập giữa lớp áp dụng dạy học dự án và lớp dạy theo phương pháp truyền thống không?
H1: Điểm trung bình của lớp áp dụng dạy học dự án cao hơn lớp đối chứng.
Điều dưỡng
- CH: Mức độ tuân thủ dùng thuốc của bệnh nhân suy tim quản lý tại trạm y tế xã là bao nhiêu?
Dạng mô tả — không cần giả thuyết. - CH: Khoảng cách từ nhà đến cơ sở y tế có liên quan đến mức độ tuân thủ tái khám không?
H1: Khoảng cách càng xa thì mức độ tuân thủ tái khám càng thấp.
Luật
- CH: Các tòa án cấp huyện tại [tỉnh] áp dụng [chế định] theo những cách hiểu nào kể từ khi [văn bản] có hiệu lực?
Dạng mô tả, phân tích bản án — không cần giả thuyết thống kê. - CH: Quy định hiện hành về [chế định] đáp ứng đến đâu các tiêu chí [bộ tiêu chí đã xây ở chương 1]?
Dạng đánh giá theo tiêu chí — không cần giả thuyết thống kê.
Công nghệ thông tin
- CH: Mô hình [tên] có duy trì được hiệu năng phát hiện bất thường khi chuyển từ bộ dữ liệu chuẩn sang nhật ký hệ thống thực tế không?
H1: Độ đo F1 của mô hình trên dữ liệu thực tế thấp hơn có ý nghĩa so với trên bộ dữ liệu chuẩn. - CH: Hai họ mô hình [A] và [B] khác nhau thế nào về độ chính xác và thời gian suy luận trên cùng tập dữ liệu?
H1: Mô hình [A] có độ chính xác cao hơn nhưng thời gian suy luận dài hơn mô hình [B].
Du lịch — Khách sạn
- CH: Những yếu tố nào ảnh hưởng đến ý định quay lại [điểm đến] của khách nội địa đi tự túc?
H1: Chất lượng cảm nhận về tiện ích lưu trú có tác động cùng chiều đến ý định quay lại. - CH: Có khác biệt về mức chi tiêu bình quân giữa khách đi tự túc và khách đi theo tour không?
H1: Mức chi tiêu bình quân của khách đi tự túc thấp hơn khách đi theo tour.
Công tác xã hội
- CH: Người cao tuổi sống một mình tại [địa bàn] có những nhu cầu hỗ trợ xã hội nào và nhu cầu nào cấp thiết nhất?
Dạng mô tả — không cần giả thuyết. - CH: Người cao tuổi sống một mình trải nghiệm sự cô lập xã hội như thế nào trong đời sống hằng ngày?
Dạng quá trình, phỏng vấn sâu — không cần giả thuyết.
Xây dựng
- CH: Tỷ lệ [phụ gia] ảnh hưởng thế nào đến cường độ chịu nén của bê tông ở tuổi [số] ngày?
H1: Cường độ chịu nén tăng khi tỷ lệ phụ gia tăng đến ngưỡng [X]% rồi giảm sau ngưỡng đó. - CH: Có khác biệt về cường độ chịu nén giữa các nhóm mẫu có tỷ lệ phụ gia khác nhau không?
H1: Có ít nhất một nhóm tỷ lệ cho cường độ trung bình khác các nhóm còn lại.
Ngôn ngữ Anh
- CH: Những lỗi ngữ pháp nào xuất hiện phổ biến nhất trong bài viết học thuật của sinh viên năm [X]?
Dạng mô tả — không cần giả thuyết. - CH: Tần suất lỗi thuộc nhóm [A] có giảm sau [số] tuần can thiệp bằng phản hồi có cấu trúc không?
H1: Tần suất lỗi nhóm [A] sau can thiệp thấp hơn trước can thiệp.
Đọc bảng trên theo chiều dọc
Sáu trong hai mươi câu hỏi không có giả thuyết, và điều đó hoàn toàn hợp lệ. Đề tài mô tả và đề tài định tính không cần giả thuyết; ép thêm giả thuyết vào một đề tài mô tả là lỗi chứ không phải điểm cộng.
Các cặp có giả thuyết đều nêu chiều: cùng chiều, ngược chiều, cao hơn, thấp hơn. Giả thuyết không nêu chiều — «có mối quan hệ giữa A và B» — là giả thuyết yếu, vì nó gần như không thể sai.
Mỗi câu hỏi cũng đã ngầm khoanh một phạm vi: một địa bàn, một nhóm đối tượng, một khoảng thời gian. Đó không phải ngẫu nhiên — câu hỏi và phạm vi nghiên cứu bạn công bố ở mở đầu phải khớp nhau từng chi tiết.
Sáu lỗi hội đồng bắt ngay
- Câu hỏi trả lời được bằng có hoặc không mà không cần nghiên cứu. «Đào tạo có quan trọng không?» — câu này không cần luận văn.
- Giả thuyết không nêu chiều. «Có mối liên hệ giữa A và B» gần như luôn đúng, nên nó không mang thông tin.
- Số câu hỏi nhiều hơn số chương kết quả. Năm câu hỏi nhưng chương bốn chỉ trả lời ba — hai câu còn lại treo lơ lửng.
- Giả thuyết chứa biến chưa được định nghĩa. Mọi biến trong giả thuyết phải có định nghĩa công tác ở chương cơ sở lý luận.
- Viết «chấp nhận giả thuyết H0». Không bác bỏ được H0 không có nghĩa là H0 đúng; nó chỉ có nghĩa dữ liệu chưa đủ để bác bỏ.
- Đề tài định tính nhưng vẫn phát biểu H0/H1. Dấu hiệu rõ nhất cho thấy người viết chưa hiểu thiết kế của chính mình.
Thứ tự trong bản thảo
Ba tầng — vấn đề, câu hỏi, giả thuyết — phải xuất hiện theo đúng thứ tự và không mâu thuẫn:
- Mở đầu: khoảng trống, mục tiêu, câu hỏi nghiên cứu. Không nêu H0.
- Chương cơ sở lý luận: mô hình, và mỗi mũi tên là một giả thuyết H1 có căn cứ lý thuyết.
- Chương phương pháp: đủ cặp H0/H1, kèm phép kiểm định dự kiến cho từng cặp.
- Chương kết quả: mỗi câu hỏi một mục, mỗi giả thuyết một kết luận bác bỏ hay không bác bỏ.
Nếu bạn đang ở bước chọn phép kiểm định cho từng giả thuyết, bài về chọn phép kiểm định theo câu hỏi nghiên cứu có bảng tra trực tiếp từ dạng câu hỏi sang phép kiểm định.
Viết luận văn cùng Tesify
Câu hỏi nghiên cứu sắc thì ba chương sau gần như tự sắp xếp. Tesify giúp bạn thu hẹp câu hỏi và giữ nó nhất quán qua từng chương — nội dung vẫn 100% do bạn viết. Hơn 9.000 sinh viên và học viên đã dùng Tesify cho hơn 15.000 chương.
Câu hỏi thường gặp
Một luận văn nên có bao nhiêu câu hỏi nghiên cứu?
Thường hai đến bốn. Nhiều hơn bốn thì chương kết quả khó trả lời hết, và mỗi câu bị trả lời hời hợt.
Đề tài nào bắt buộc phải có giả thuyết?
Các đề tài định lượng kiểm định quan hệ hoặc so sánh nhóm. Đề tài mô tả và đề tài định tính không cần, và không nên ép thêm vào.
Giả thuyết viết theo H0 hay H1?
Trong bản thảo nên nêu đủ cả hai ở chương phương pháp. Ở chương cơ sở lý luận chỉ cần H1, vì đó là phát biểu gắn với mô hình.
Giả thuyết bị bác bỏ thì luận văn có hỏng không?
Không. Một giả thuyết bị bác bỏ vẫn là một kết quả, miễn là phương pháp đúng. Điều làm luận văn yếu là giấu kết quả trái chiều hoặc sửa giả thuyết sau khi đã thấy dữ liệu.
Câu hỏi nghiên cứu và mục tiêu nghiên cứu khác nhau thế nào?
Mục tiêu nói bạn định làm gì, câu hỏi nói bạn định trả lời điều gì. Thường mỗi mục tiêu cụ thể ứng với một câu hỏi.
Có được đổi câu hỏi nghiên cứu sau khi đã thu dữ liệu không?
Được thu hẹp cho khớp dữ liệu thật, và phải ghi rõ lý do. Không được đổi thành câu hỏi khác hẳn rồi trình bày như thể đó là ý định ban đầu.
Làm sao biết câu hỏi đã đủ hẹp?
Viết ra hình dạng câu trả lời. Nếu bạn nói được câu trả lời sẽ là một con số, một bảng hay một danh sách chủ đề thì câu hỏi đã đủ hẹp.
Câu hỏi nghiên cứu định tính có cần biến số không?
Không. Nghiên cứu định tính làm việc với khái niệm và chủ đề chứ không với biến số đo lường được, nên không cần khai báo biến độc lập và biến phụ thuộc.