Được, nhưng không phải theo một quy định chung toàn quốc. Quy chế đào tạo thạc sĩ giao hẳn việc thay đổi đề tài cho quy chế của từng cơ sở đào tạo. Điều quyết định cái giá bạn phải trả lại nằm ở ba điều khoản khác: sàn 06 tháng thực hiện luận văn, yêu cầu người hướng dẫn phải có nghiên cứu liên quan đến đề tài trong 05 năm, và giới hạn 05 học viên cho mỗi người hướng dẫn.
Bài viết này tách câu hỏi thành ba phần: quy chế nói gì và không nói gì, cái gì thật sự mất đi khi đổi đề tài, và một phép thử để biết bạn có đang giải đúng vấn đề hay không. Phần lớn người hỏi câu này không thật sự cần đổi đề tài.
Quy chế quốc gia nói gì về việc đổi đề tài?
Không nói gì cả — và đó là một câu trả lời có nội dung, không phải một khoảng trống.
Quy chế tuyển sinh và đào tạo trình độ thạc sĩ ban hành kèm Thông tư 23/2021/TT-BGDĐT, tại Điều 8 khoản 5 điểm b, giao cho quy chế của cơ sở đào tạo quy định chi tiết về «việc giao đề tài và người hướng dẫn luận văn; thay đổi đề tài, người hướng dẫn; thời gian thực hiện luận văn».
Cần đọc chính xác động từ ở đây. Quy chế quốc gia không cho phép và cũng không cấm việc đổi đề tài. Nó giao lại toàn bộ quy trình cho trường bạn. Hệ quả thực tế:
- Câu trả lời đúng cho trường hợp của bạn nằm trong quy chế đào tạo sau đại học của chính trường bạn, không nằm trong một văn bản của Bộ.
- Hai học viên ở hai trường khác nhau có thể nhận hai câu trả lời khác nhau, và cả hai đều đúng luật.
- Bất kỳ ai nói với bạn «theo quy định thì được đổi hai lần» mà không dẫn tên quy chế và số điều của một trường cụ thể đều đang nói về trường của họ, hoặc đang đoán.
Đây là cùng một cấu trúc đã gặp ở tỷ lệ trùng lặp và ở số trang: quy chế quốc gia không đặt ngưỡng phần trăm nào, và ngưỡng áp dụng cho bạn là ngưỡng trường bạn đặt ra. Việc đổi đề tài cũng vậy.
Vậy điều gì thật sự quyết định cái giá?
Ba điều khoản trong cùng Điều 8 không nói một chữ nào về việc đổi đề tài, nhưng chúng quyết định hầu hết chi phí thật.
Ràng buộc 1 — sàn 06 tháng, và nó đếm lại
Điều 8 khoản 1: học viên «thực hiện luận văn trong thời gian ít nhất 06 tháng». Đây là sàn, không phải trần.
Điểm quan trọng là mốc bắt đầu. Nếu trường bạn tính sàn này từ ngày giao đề tài, thì một quyết định giao đề tài mới sẽ khởi động lại đồng hồ. Học viên đã làm bảy tháng với đề tài cũ, đổi sang đề tài mới vào tháng thứ tám, vẫn phải chờ đủ 06 tháng nữa mới đủ điều kiện bảo vệ — bất kể phần việc đã làm nhiều đến đâu.
Đây là câu hỏi đầu tiên phải hỏi phòng đào tạo, và hỏi bằng đúng câu này: «Nếu em được giao đề tài mới vào tháng sau, thì mốc 06 tháng của em tính từ ngày nào?» Câu trả lời quyết định bạn có kịp đợt bảo vệ nào.
Ràng buộc 2 — người hướng dẫn phải có nghiên cứu liên quan đến đề tài
Điều 8 khoản 4 điểm c yêu cầu người hướng dẫn «có kết quả nghiên cứu khoa học liên quan đến đề tài luận văn trong thời gian 05 năm tính đến thời điểm được giao hướng dẫn».
Chữ đáng chú ý là đề tài, không phải ngành. Nghĩa là tiêu chuẩn này được kiểm lại theo từng đề tài. Một giảng viên đủ điều kiện hướng dẫn đề tài cũ của bạn không đương nhiên đủ điều kiện hướng dẫn đề tài mới, nếu đề tài mới lệch khỏi hướng nghiên cứu năm năm gần đây của họ.
Hệ quả mà rất ít người lường trước: đổi đề tài đôi khi kéo theo đổi người hướng dẫn, dù bạn không hề muốn. Và đổi người hướng dẫn là một thủ tục riêng, cũng do trường quy định.
Ràng buộc 3 — mỗi người hướng dẫn không quá 05 học viên
Điều 8 khoản 3: tại một thời điểm, một người hướng dẫn độc lập không quá 05 học viên, tính cả học viên thực hiện học phần tốt nghiệp của chương trình định hướng ứng dụng; đồng hướng dẫn 02 học viên được tính tương đương hướng dẫn độc lập 01 học viên.
Đây là một trần cứng, và nó giải thích vì sao câu «thầy nhận em nhé» đôi khi nhận được câu trả lời không. Nếu đề tài mới của bạn đòi một người hướng dẫn khác, người đó phải còn chỗ trống. Giữa năm học, chỗ trống là thứ hiếm.
Ba ràng buộc này cộng lại cho một kết luận gọn: chi phí của việc đổi đề tài phần lớn không nằm ở phần viết lại, mà nằm ở lịch và ở người.
Cái gì mất đi và cái gì giữ được?
Không phải mọi thứ đều bỏ đi. Bảng dưới là cách phân loại thực tế những gì bạn đã làm.
| Phần đã làm | Khi đổi đề tài trong cùng hướng | Khi đổi sang hướng khác hẳn |
|---|---|---|
| Kỹ năng tìm và sàng lọc tài liệu | Giữ nguyên | Giữ nguyên |
| Thư mục tài liệu đã đọc | Giữ được phần lớn | Giữ được phần phương pháp luận |
| Chương tổng quan | Sửa được, giữ khung | Viết lại |
| Thang đo, bảng hỏi đã dịch và hiệu chỉnh | Thường giữ được | Bỏ |
| Dữ liệu đã thu | Tùy câu hỏi mới | Bỏ |
| Đề cương đã duyệt | Duyệt lại | Duyệt lại từ đầu |
| Mốc 06 tháng | Hỏi phòng đào tạo | Nhiều khả năng đếm lại |
Cột giữa và cột phải khác nhau rất nhiều, và đó chính là đòn bẩy lớn nhất bạn có: thu hẹp hoặc xoay đề tài trong cùng một hướng rẻ hơn nhiều lần so với đổi hướng. Kỹ thuật thu hẹp có đo lường được trình bày trong bài về cách chọn đề tài luận văn, và nó dùng được cả khi bạn đang ở giữa chừng chứ không chỉ lúc bắt đầu.
Bốn lý do thường gặp — và lý do nào thật sự cần đổi đề tài?
Lý do 1: không thu được dữ liệu
Doanh nghiệp từ chối, bệnh viện không cấp phép, bảng hỏi phát ra ba tuần được 40 phiếu. Đây là lý do chính đáng nhất và cũng là lý do thường bị xử lý sai nhất.
Trước khi đổi đề tài, hãy thử đổi nguồn dữ liệu cho cùng câu hỏi nghiên cứu. Một câu hỏi định lượng không thu được dữ liệu sơ cấp đôi khi trả lời được bằng dữ liệu thứ cấp đã công bố; khung quyết định giữa hai loại nằm ở bài về dữ liệu thứ cấp và sơ cấp. Đổi nguồn dữ liệu giữ nguyên đề tài, giữ nguyên người hướng dẫn, giữ nguyên đồng hồ.
Lý do 2: đề tài đã có người làm rồi
Hiếm khi cần đổi. Trùng đề tài không phải là lỗi nếu bạn nêu rõ đóng góp mới: khác bối cảnh, khác mẫu, khác biến điều tiết, khác giai đoạn. Điều phải làm là đọc công trình trùng đó và đặt mình vào tương quan với nó — chính là việc chương tổng quan phải làm. Cách tìm và đọc đúng những công trình này nằm trong bài về cách tìm bài báo khoa học.
Chỉ đổi mẫu mà không nêu được đóng góp mới thì đó là câu hỏi bạn sẽ nhận ở buổi bảo vệ, và nó là một câu hỏi khó.
Lý do 3: đề tài quá rộng, viết mãi không xong
Đây gần như không bao giờ là lý do để đổi đề tài. Đây là lý do để thu hẹp nó. Một đề tài quá rộng và một đề tài sai là hai bệnh khác nhau; thu hẹp mất một buổi, đổi đề tài mất một học kỳ.
Nếu triệu chứng thật sự là chương tổng quan không thành hình, hãy chẩn đoán trước khi mổ: bốn kiểu bế tắc ở chương tổng quan cần bốn cách xử lý khác nhau, và không kiểu nào trong đó được chữa bằng một đề tài mới.
Lý do 4: mất hứng thú với đề tài
Lý do thật, nhưng hiếm khi đứng một mình. Mất hứng thú thường là triệu chứng của bế tắc ở lý do 1 hoặc lý do 3, và nó biến mất khi bế tắc được gỡ. Một đề tài mới đem lại cảm giác nhẹ nhõm trong hai tuần, rồi trả bạn về đúng chỗ cũ với ít thời gian hơn.
Phép thử ba câu trước khi xin đổi
Viết ra giấy, trả lời bằng câu đầy đủ. Nếu có bất kỳ câu nào bạn không trả lời được, bạn chưa sẵn sàng đề nghị đổi đề tài.
- Đề tài mới trả lời câu hỏi nào mà đề tài cũ không trả lời được? Nếu câu trả lời là «đề tài mới dễ hơn», đó không phải là một câu trả lời học thuật và người hướng dẫn sẽ nhận ra ngay.
- Dữ liệu cho đề tài mới lấy ở đâu, và bạn đã kiểm tra chưa? Kiểm tra nghĩa là đã liên hệ, đã thấy bộ dữ liệu tồn tại, đã biết nó phân tổ đến mức nào. «Chắc là có» không phải là đã kiểm tra. Đổi từ một đề tài không có dữ liệu sang một đề tài cũng không có dữ liệu là sai lầm tốn kém nhất trong nhóm này.
- Người hướng dẫn hiện tại có đủ điều kiện hướng dẫn đề tài mới không? Xem lại ràng buộc 2. Nếu không, bạn đang xin hai thứ chứ không phải một.
Nếu vẫn quyết định đổi, làm theo thứ tự nào?
- Đọc quy chế đào tạo sau đại học của trường bạn, phần về giao và thay đổi đề tài. Tìm ba thông tin: có được đổi không, đổi mấy lần, và hồ sơ gồm những gì.
- Hỏi phòng/khoa sau đại học về mốc 06 tháng. Bằng văn bản hoặc email, để có cái đối chiếu về sau.
- Gặp người hướng dẫn hiện tại trước, không phải sau. Mang theo một trang: đề tài mới, lý do, nguồn dữ liệu đã kiểm tra. Đi vòng qua người hướng dẫn là cách chắc chắn nhất để hồ sơ bị chậm.
- Viết lại đề cương. Đề cương cũ không dùng lại được; đây là tài liệu quyết định việc đổi có được duyệt hay không.
- Chốt lịch ngược từ đợt bảo vệ. Lấy ngày bảo vệ mục tiêu trừ đi 06 tháng, rồi trừ tiếp thời gian duyệt đề cương. Nếu kết quả rơi vào quá khứ, đề tài mới không kịp đợt đó và bạn cần biết điều đó ngay bây giờ, chứ không phải sau bốn tháng.
Khi việc cần làm không phải là đổi đề tài mà là viết cho xong
Với phần lớn học viên hỏi câu này, chẩn đoán đúng là: đề tài ổn, dữ liệu ổn, nhưng khoảng cách từ ghi chú đến bản thảo nộp được vẫn chưa đi qua. Bạn có thể bắt đầu viết luận văn với Tesify, dựng bản thảo từng chương từ chính đề cương và ghi chú của mình rồi tự biên tập lại. Câu hỏi nghiên cứu là của bạn, dữ liệu là của bạn, và trách nhiệm về nội dung nộp lên vẫn là của bạn.
Câu hỏi thường gặp
Có được đổi đề tài luận văn giữa chừng không?
Được, nếu quy chế của cơ sở đào tạo cho phép. Quy chế quốc gia giao toàn bộ việc này cho từng trường, nên câu trả lời chính xác nằm trong quy chế đào tạo sau đại học của trường bạn.
Đổi đề tài có phải làm lại đề cương không?
Có. Đề cương gắn với đề tài, nên một đề tài mới cần một đề cương mới được duyệt lại theo quy trình của trường.
Đổi đề tài có làm mất thời gian đã học không?
Các học phần đã tích lũy không mất. Cái có thể đếm lại là mốc «ít nhất 06 tháng thực hiện luận văn» ở Điều 8 khoản 1, tùy cách trường bạn tính mốc bắt đầu.
Được đổi đề tài mấy lần?
Quy chế quốc gia không nêu con số. Số lần, nếu có giới hạn, do quy chế của cơ sở đào tạo quy định.
Đổi đề tài có bắt buộc đổi người hướng dẫn không?
Không bắt buộc, nhưng có thể buộc phải đổi. Người hướng dẫn phải có kết quả nghiên cứu liên quan đến chính đề tài trong 05 năm gần nhất; nếu đề tài mới lệch hướng, tiêu chuẩn đó có thể không còn được đáp ứng.
Người hướng dẫn không đồng ý cho đổi thì sao?
Hãy hỏi lý do và ghi lại. Thường lý do là một trong ba thứ: đề tài mới không khả thi trong thời gian còn lại, không có dữ liệu, hoặc chưa thấy đóng góp mới. Cả ba đều là vấn đề của đề tài mới, không phải của bạn, và đều sửa được trên giấy trước khi hỏi lại.
Chỉ sửa tên đề tài thì có tính là đổi đề tài không?
Thường là không. Điều chỉnh câu chữ hoặc thu hẹp phạm vi trong cùng một hướng thường chỉ cần trao đổi với người hướng dẫn. Ranh giới giữa «điều chỉnh» và «thay đổi» do trường bạn quy định, nên hãy hỏi trước khi tự kết luận.
Đã thu dữ liệu rồi có nên đổi đề tài không?
Hãy thử đổi câu hỏi nghiên cứu trên chính bộ dữ liệu đã có trước. Một bộ dữ liệu đã thu thường trả lời được nhiều hơn một câu hỏi, và giữ lại nó là cách rẻ nhất để thoát bế tắc.
Đổi đề tài có bị đánh giá thấp ở buổi bảo vệ không?
Hội đồng đánh giá luận văn bạn nộp, không đánh giá lịch sử của nó. Điều bị hỏi là chất lượng của công trình cuối cùng.
Khóa luận đại học có giống vậy không?
Về nguyên tắc phân cấp thì có: quy định cụ thể nằm ở cơ sở đào tạo. Nhưng khóa luận, luận văn và luận án chịu ba quy chế khác nhau — sự khác biệt được tách bạch trong bài so sánh ba bậc. Đừng áp mốc 06 tháng của thạc sĩ cho khóa luận.
Nên hỏi ai đầu tiên?
Người hướng dẫn, rồi phòng hoặc khoa sau đại học. Hỏi phòng đào tạo trước khi báo người hướng dẫn là cách nhanh nhất làm hỏng quan hệ mà bạn còn cần đến trong nhiều tháng nữa.
Làm sao biết mình đang đổi vì lý do đúng?
Nếu bạn trả lời được cả ba câu của phép thử ở trên bằng câu đầy đủ và có kiểm chứng, lý do của bạn là lý do đúng. Nếu câu trả lời cho câu đầu tiên là «đề tài mới dễ hơn», hãy đọc lại phần lý do 3 và lý do 4.