Hai câu hỏi hay bị gộp làm một, và tách chúng ra là việc đầu tiên phải làm:
- Tôi có được dùng AI không? — câu hỏi về quy chế và về quy định của trường.
- Nếu đã dùng thì ghi vào luận văn thế nào? — câu hỏi về hình thức trích dẫn và về bản cam kết.
Trang này trả lời câu thứ hai, và trả lời câu thứ nhất bằng đúng những gì văn bản hiện hành nói — không hơn. Phần bàn về việc dùng AI một cách trung thực trong cả quá trình viết đã có ở viết luận văn bằng AI một cách trung thực.
Quy chế hiện hành thực sự nói gì
Quy chế tuyển sinh và đào tạo sau đại học hiện hành được ban hành kèm theo Thông tư số 53/2026/TT-BGDĐT ngày 30 tháng 6 năm 2026 (Công báo số 447 ngày 28-7-2026). Đọc toàn văn thì thấy ba điều, và cả ba đều đáng ngạc nhiên so với những gì hay được đồn:
- Trí tuệ nhân tạo được đặt vào chuẩn đầu ra, không bị cấm. Điều 13 khoản 1 điểm a quy định người học được công nhận tốt nghiệp và cấp bằng thạc sĩ khi hoàn thành chương trình đào tạo và đáp ứng các yêu cầu tốt nghiệp, «bao gồm chuẩn đầu ra về kiến thức, kỹ năng, mức độ tự chủ và trách nhiệm, năng lực ngoại ngữ, năng lực số, trí tuệ nhân tạo và các yêu cầu khác (nếu có)». Năng lực về trí tuệ nhân tạo là thứ chương trình đào tạo phải trang bị, ngang hàng với năng lực ngoại ngữ.
- Quy chế đòi hỏi cam kết về liêm chính, và nói rõ ở đâu. Điều 21 khoản 4 điểm d yêu cầu, trong các điều kiện để luận án tiến sĩ được đánh giá, có «cam kết về liêm chính học thuật, liêm chính khoa học về công bố khoa học, kết quả nghiên cứu hoặc sản phẩm khoa học, công nghệ, nghệ thuật, thể thao sử dụng trong luận án tiến sĩ». «Liêm chính học thuật» xuất hiện nhiều lần trong quy chế như một nghĩa vụ chung.
- Không có quy tắc trích dẫn AI ở cấp quốc gia. Quy chế không đặt ra mẫu trích dẫn nào cho công cụ AI, và cũng không cấm sử dụng chúng. Điều 32 giao cho từng cơ sở đào tạo ban hành quy chế đào tạo của mình, trong đó phải quy định cụ thể «trách nhiệm giải trình, xử lý vi phạm và bảo đảm liêm chính học thuật».
Kết luận thực tế: quy tắc áp dụng cho bạn là quy tắc của trường bạn. Hãy tìm nó trước — trong quy chế đào tạo của trường, trong quy định về liêm chính học thuật, hoặc trong hướng dẫn của khoa. Nếu trường bạn chưa có quy định riêng, phần dưới đây là cách làm an toàn và nhất quán.
Một lưu ý về thời điểm: Điều 34 quy định Thông tư 53/2026 áp dụng với các khóa thông báo tuyển sinh từ 01/01/2027; học viên nhập học trước mốc đó vẫn theo quy chế cũ. Cách xử lý tình huống này khi trích dẫn nằm ở bài trích dẫn luật, nghị định và thông tư.
Tình trạng hướng dẫn của APA, nói chính xác
Đây là chỗ nhiều bài viết trên mạng nói sai theo cả hai hướng — hoặc bảo APA «đã có quy định», hoặc bảo APA «chưa nói gì». Tình trạng thật nằm ở giữa:
- APA đã đưa ra hướng dẫn, nhưng là hướng dẫn tạm thời. Các chuyên gia APA Style công bố hướng dẫn về nội dung do AI tạo sinh qua ba bài trên blog APA Style ngày 9 tháng 9 năm 2025.
- Hướng dẫn đó chưa được đưa vào Sổ tay xuất bản (Publication Manual). Nghĩa là nó có thẩm quyền nhưng chưa cố định; phiên bản sổ tay tiếp theo có thể thay đổi chi tiết.
- Các thư viện đại học đã dựng hướng dẫn riêng dựa trên đó, và chúng thống nhất về các quy tắc chịu lực dù khác nhau đôi chút về thứ tự thành phần.
Vì vậy cách nói đúng trong luận văn của bạn là: «theo hướng dẫn tạm thời của APA Style (tháng 9/2025)», chứ không phải «theo APA 7» như thể nó nằm trong sổ tay. Nếu người hướng dẫn hỏi, đó chính là câu trả lời.
Mẫu trích dẫn theo APA 7
Mẫu dưới đây theo hướng dẫn APA 7 của Thư viện Đại học Queensland, và thứ tự thành phần được quy cho hướng dẫn đó chứ không quy cho APA.
Quy tắc chịu lực, nơi nào cũng như nhau:
- Tác giả là công ty hoặc tổ chức phát triển công cụ, không phải tên mô hình. Ghi «OpenAI», không ghi «ChatGPT», ở vị trí tác giả.
- Tên mô hình và phiên bản được ghi riêng, vì kết quả phụ thuộc vào phiên bản.
- Ghi ngày đầy đủ, không chỉ năm — mô hình thay đổi trong năm.
- Kèm đường dẫn chia sẻ cuộc hội thoại nếu công cụ cho phép; nếu không, nêu rõ là không tái truy cập được.
Mẫu mục tài liệu tham khảo (theo thứ tự thành phần của hướng dẫn UQ):
Tên công ty. (Năm, Tháng Ngày). Tiêu đề cuộc hội thoại. [Mô tả loại nội dung]. Tên công cụ hoặc mô hình. Đường dẫn.
Ví dụ áp dụng cho luận văn tiếng Việt:
OpenAI. (2026, tháng 9 ngày 2). Gợi ý cấu trúc chương tổng quan cho đề tài quản trị nhân sự. [Nội dung do AI tạo sinh]. ChatGPT. https://…
Trích dẫn trong bài: (OpenAI, 2026) hoặc «OpenAI (2026) gợi ý rằng…».
Nếu trường bạn dùng chuẩn khác thì giữ nguyên bốn quy tắc chịu lực và đổi thứ tự thành phần cho khớp chuẩn đó.
Bảng và hình do AI tạo ra
Một chi tiết ít người biết và dễ làm sai: bảng hoặc hình do AI tạo ra không kèm theo ghi chú bản quyền, khác với bảng và hình lấy lại từ một công trình đã xuất bản. Bản hướng dẫn của nhóm công tác APA Hà Lan (phiên bản 2, xây dựng trên hướng dẫn tạm thời tháng 9/2025) nêu rõ điều này.
Nghĩa là bạn không thêm dòng «Nguồn: …, bản quyền thuộc…» dưới một hình do AI sinh ra. Bạn vẫn phải nêu rõ hình đó do công cụ nào tạo ra và trích dẫn công cụ như mẫu trên, nhưng không gắn ghi chú bản quyền cho một thứ không có chủ sở hữu bản quyền theo nghĩa thông thường.
Khi nào trích dẫn và khi nào không
Đây là phần quyết định, và nó đơn giản hơn người ta tưởng:
| Tình huống | Xử lý |
|---|---|
| Bạn đưa vào luận văn một đoạn do AI sinh ra | Trích dẫn công cụ như mẫu trên, và nói rõ trong phần phương pháp rằng đoạn đó là dữ liệu hay là nội dung |
| AI là đối tượng nghiên cứu của bạn (phân tích đầu ra của mô hình) | Trích dẫn, và mô tả đầy đủ phiên bản, ngày, câu lệnh dùng; đưa câu lệnh vào phụ lục |
| AI gợi ý cho bạn một ý, bạn tự kiểm chứng rồi viết lại bằng nguồn gốc | Trích nguồn gốc, không trích AI. Khai báo việc dùng công cụ ở bản cam kết |
| AI giúp bạn sửa ngữ pháp hoặc gợi ý dàn ý | Không trích dẫn. Khai báo ở bản cam kết nếu trường yêu cầu |
| AI đưa ra một tài liệu tham khảo | Mở tài liệu đó ra và kiểm tra nó có thật không, rồi trích chính tài liệu ấy. Không bao giờ trích một nguồn chưa mở |
Dòng thứ ba là nguyên tắc mà hướng dẫn của Thư viện Đại học Queensland nhấn mạnh: ưu tiên trích dẫn nguồn gốc chứ không trích đầu ra của công cụ. Nếu AI dẫn bạn đến một ý tưởng có nguồn thật, thứ đi vào danh mục tài liệu tham khảo là nguồn thật ấy.
Dòng cuối là rủi ro nghiêm trọng nhất. Công cụ tạo sinh có thể tạo ra tài liệu tham khảo trông rất thuyết phục nhưng không tồn tại. Một danh mục tài liệu có nguồn không tồn tại là lỗi liêm chính, dù bạn không cố ý. Cách rà soát từng loại nguồn nằm ở tạo tài liệu tham khảo tự động: lỗi nằm ở loại nguồn nào, và cách tìm bài báo thật ở mười bước tìm bài báo khoa học.
Một lưu ý nữa từ hướng dẫn UQ: việc sử dụng công cụ mà không khai báo có thể bị xem là vi phạm liêm chính học thuật. Đây là lý do bản cam kết ở phần dưới quan trọng hơn phần định dạng trích dẫn.
Bản cam kết sử dụng AI, viết sẵn
Nhiều trường đã yêu cầu một đoạn khai báo đi kèm lời cam đoan. Đây là bản mẫu đầy đủ bốn phần; thay các chỗ trong ngoặc vuông và cắt bớt cho khớp yêu cầu của trường bạn.
CAM KẾT VỀ VIỆC SỬ DỤNG CÔNG CỤ TRÍ TUỆ NHÂN TẠO
Trong quá trình thực hiện luận văn này, tôi có sử dụng công cụ trí tuệ nhân tạo tạo sinh với phạm vi như sau:
1. Công cụ và phiên bản. [Tên công cụ, tên mô hình và phiên bản], truy cập trong khoảng thời gian từ [ngày] đến [ngày].
2. Công việc đã sử dụng công cụ. [Liệt kê cụ thể: gợi ý dàn ý chương [số]; rà soát lỗi chính tả và ngữ pháp; diễn đạt lại các câu đã do tôi viết; dịch thuật ngữ tiếng Anh sang tiếng Việt để tham khảo]. Công cụ không được sử dụng để [liệt kê: tạo ra dữ liệu nghiên cứu; viết thay phần phân tích và bàn luận; sinh danh mục tài liệu tham khảo].
3. Kiểm chứng. Mọi nội dung có sự hỗ trợ của công cụ đều đã được tôi đọc lại, đối chiếu với nguồn gốc và viết lại bằng ngôn ngữ của mình. Toàn bộ tài liệu tham khảo trong danh mục đều đã được tôi truy cập và kiểm tra trực tiếp.
4. Trách nhiệm. Tôi chịu hoàn toàn trách nhiệm về nội dung, số liệu và kết luận của luận văn, kể cả những phần có sự hỗ trợ của công cụ nêu trên.
[Địa danh], ngày … tháng … năm …
Học viên (ký và ghi rõ họ tên)
Ba đặc điểm làm bản này khác một câu khai báo qua loa: nó nêu phiên bản, nó nêu cả việc không dùng công cụ để làm gì, và nó khẳng định trách nhiệm không chuyển giao. Ba điều đó là những gì người chấm thật sự muốn biết.
Đặt bản cam kết ở đâu: thông lệ là ngay sau lời cam đoan, trước lời cảm ơn — tức trong phần đầu đánh số La Mã theo quy định trình bày của trường.
Giữ dấu vết quá trình
Bản cam kết mạnh hơn nhiều khi bạn có thể chứng minh nó. Bốn thứ nên giữ, không tốn công:
- Lịch sử phiên bản bản thảo — một tệp mỗi tuần, đặt tên theo ngày. Điều này chứng minh quá trình viết dần.
- Ghi chú đọc tài liệu viết tay hoặc gõ, kèm ngày.
- Dữ liệu thô: phiếu khảo sát, bản ghi âm, tệp dữ liệu gốc chưa xử lý.
- Đường dẫn hoặc ảnh chụp các cuộc hội thoại mà bạn đã trích dẫn.
Đây là cách tự bảo vệ thực tế nhất, và nó hữu ích hơn nhiều so với việc lo lắng về công cụ phát hiện. Vì sao thì bài Turnitin có phát hiện được ChatGPT không đã giải thích: kiểm tra trùng lặp và đánh giá AI là hai việc khác nhau, và không công cụ nào trong hai loại đó là bằng chứng.
Sáu lỗi thường gặp
- Ghi ChatGPT ở vị trí tác giả. Tác giả là công ty phát triển; tên mô hình nằm ở vị trí khác.
- Chỉ ghi năm. Mô hình thay đổi trong năm, nên ngày đầy đủ mới định danh được.
- Không ghi phiên bản mô hình. Cùng một câu lệnh, hai phiên bản cho hai kết quả khác nhau.
- Trích dẫn một tài liệu do AI đưa ra mà chưa mở. Rủi ro nguồn không tồn tại — lỗi nặng nhất trong nhóm này.
- Khai báo chung chung. «Có sử dụng AI hỗ trợ» không cho người chấm biết điều gì; phải nêu công việc cụ thể.
- Giả định trường cấm, rồi giấu. Quy chế hiện hành đặt trí tuệ nhân tạo vào chuẩn đầu ra chứ không cấm. Hãy đọc quy định của trường thay vì đoán — và khai báo thay vì im lặng.
Viết luận văn cùng Tesify
Dùng công cụ một cách công khai và có kiểm chứng là cách bền vững nhất. Tesify dựng dàn ý và đi cùng bạn qua từng chương — nội dung vẫn 100% do bạn viết, và bạn vẫn là tác giả chịu trách nhiệm. Hơn 9.000 sinh viên và học viên đã dùng Tesify cho hơn 15.000 chương.
Câu hỏi thường gặp
APA đã có hướng dẫn chính thức cho nội dung AI chưa?
Có, nhưng là hướng dẫn tạm thời: các chuyên gia APA Style công bố qua ba bài trên blog APA Style ngày 9 tháng 9 năm 2025, và nội dung này chưa được đưa vào Sổ tay xuất bản. Vì vậy nên viện dẫn là «hướng dẫn tạm thời của APA Style (tháng 9/2025)» chứ không nói như thể nó nằm trong sổ tay.
Trích dẫn ChatGPT theo APA 7 ghi ai là tác giả?
Công ty phát triển công cụ, ví dụ OpenAI — không phải tên mô hình. Tên mô hình và phiên bản được ghi ở một vị trí khác trong mục tài liệu.
Quy chế Việt Nam có cấm dùng AI trong luận văn không?
Thông tư số 53/2026/TT-BGDĐT không cấm. Ngược lại, Điều 13 khoản 1 điểm a đặt trí tuệ nhân tạo vào chuẩn đầu ra để được cấp bằng thạc sĩ. Quy định cụ thể về sử dụng thuộc về từng cơ sở đào tạo.
Có quy tắc trích dẫn AI chung cho cả nước không?
Không. Quy chế hiện hành không đặt mẫu trích dẫn nào cho công cụ AI. Hãy theo quy định của trường bạn; nếu trường chưa có, dùng mẫu trong bài này và giữ nhất quán.
Bảng và hình do AI tạo ra có cần ghi chú bản quyền không?
Không. Khác với bảng và hình lấy lại từ công trình đã xuất bản, bảng hoặc hình do AI tạo ra không kèm ghi chú bản quyền. Bạn vẫn phải nêu rõ công cụ đã tạo ra chúng và trích dẫn công cụ đó.
Dùng AI để sửa ngữ pháp có phải trích dẫn không?
Không cần trích dẫn, vì không có nội dung nào của công cụ đi vào luận văn. Nhưng nên khai báo trong bản cam kết nếu trường yêu cầu.
Bản cam kết sử dụng AI đặt ở đâu trong luận văn?
Thông lệ là ngay sau lời cam đoan và trước lời cảm ơn, thuộc phần đầu được đánh số La Mã.
AI đưa ra một tài liệu tham khảo thì trích thế nào?
Mở tài liệu đó ra, xác nhận nó có thật, rồi trích chính tài liệu ấy chứ không trích công cụ. Nguyên tắc chung là ưu tiên trích nguồn gốc thay vì trích đầu ra của công cụ.
Không khai báo việc dùng AI thì sao?
Theo hướng dẫn của Thư viện Đại học Queensland, việc sử dụng công cụ mà không khai báo có thể bị xem là vi phạm liêm chính học thuật. Khai báo là cách tự bảo vệ, không phải là lời thú nhận.