Chương phương pháp đạt yêu cầu khi một người lạ đọc xong có thể làm lại nghiên cứu của bạn mà không cần hỏi bạn câu nào. Đó là tiêu chuẩn duy nhất, và nó cụ thể hơn mọi lời khuyên về văn phong. Chương này gồm sáu mục bắt buộc: thiết kế nghiên cứu, đối tượng và phạm vi, chọn mẫu, công cụ thu thập dữ liệu, quy trình thu thập, và phương pháp phân tích.
Bài viết đi qua từng mục theo đúng thứ tự viết, kèm câu ví dụ bạn có thể sửa thành của mình. Nếu chưa quyết định dùng dữ liệu sơ cấp hay thứ cấp, hãy quyết định trước — khung quyết định nằm trong bài dữ liệu thứ cấp hay dữ liệu sơ cấp, vì cả chương mọc lên từ lựa chọn đó.
Phép thử duy nhất: người khác có lặp lại được không?
Người phản biện không chấm chương này theo độ dài hay văn phong. Họ đọc và tự hỏi: nếu tôi có cùng nguồn lực, tôi có làm lại được nghiên cứu này không? Câu hỏi đó phân giải thành ba câu nhỏ bạn có thể tự kiểm tra:
- Tôi có biết chính xác ai đã được hỏi không? Không phải “sinh viên”, mà là sinh viên nào, ở đâu, năm thứ mấy, chọn ra bằng cách nào.
- Tôi có biết họ được hỏi cái gì không? Không phải “bảng hỏi về động lực học tập”, mà là thang đo nào, của ai, bao nhiêu câu, thang mấy mức.
- Tôi có biết các con số được xử lý thế nào không? Không phải “phân tích thống kê”, mà là phép phân tích nào cho câu hỏi nào.
Câu nào không giúp người đọc trả lời được một trong ba, câu đó thuộc về chương khác.
Mục 1. Thiết kế nghiên cứu — và vì sao là nó
Mục này trả lời: bạn dùng thiết kế gì, và vì sao thiết kế đó phù hợp với câu hỏi nghiên cứu của bạn.
Phần “vì sao” bị bỏ trống nhiều nhất và bị hỏi nhiều nhất. “Nghiên cứu sử dụng phương pháp định lượng” là mô tả; “sử dụng thiết kế định lượng vì câu hỏi đặt ra là đo mức độ liên hệ giữa hai biến trên một tổng thể lớn” là lập luận. Cách viết an toàn gồm hai câu liền nhau: câu thứ nhất nêu thiết kế, câu thứ hai nối nó với câu hỏi nghiên cứu.
Câu ví dụ: “Nghiên cứu được thực hiện theo thiết kế định lượng, dạng điều tra cắt ngang. Thiết kế này phù hợp vì câu hỏi nghiên cứu hướng tới đo lường mức độ liên hệ giữa [biến A] và [biến B] tại một thời điểm, chứ không nhằm theo dõi sự thay đổi theo thời gian.”
Nên thêm một câu về phương án đã loại. Hội đồng thường hỏi “vì sao không chọn cách khác”, và một câu chuẩn bị sẵn sẽ tiết kiệm cho bạn vài phút khó chịu: “Thiết kế theo dõi dọc cho phép kết luận mạnh hơn về chiều tác động, nhưng không khả thi trong khung thời gian thực hiện luận văn.”
Mục 2. Đối tượng, khách thể và phạm vi
Ba khái niệm này hay bị dùng lẫn, và sự lẫn lộn lộ ra ngay ở trang đầu.
- Đối tượng nghiên cứu là vấn đề bạn nghiên cứu — ví dụ, mối liên hệ giữa áp lực công việc và ý định nghỉ việc.
- Khách thể nghiên cứu là những người hoặc đơn vị mang vấn đề đó — ví dụ, điều dưỡng viên tại ba bệnh viện tuyến tỉnh.
- Phạm vi gồm ba chiều luôn phải nêu đủ: phạm vi nội dung, phạm vi không gian và phạm vi thời gian.
Câu ví dụ: “Đối tượng nghiên cứu là mối liên hệ giữa [A] và [B]. Khách thể nghiên cứu là [nhóm], đang làm việc tại [đơn vị/địa bàn]. Về phạm vi thời gian, dữ liệu được thu thập từ tháng [x] đến tháng [y] năm [z].”
Phạm vi phải là lựa chọn có lý do, không phải lời xin lỗi: “giới hạn ở ba bệnh viện tuyến tỉnh nhằm bảo đảm đồng nhất về quy mô và cơ cấu nhân sự” mạnh hơn hẳn “do hạn chế thời gian nên chỉ khảo sát ba bệnh viện”.
Mục 3. Chọn mẫu và cỡ mẫu
Mục này sinh ra nhiều câu hỏi phản biện nhất. Bốn thông tin phải có:
- Tổng thể nghiên cứu và quy mô của nó, nếu biết.
- Phương pháp chọn mẫu, gọi đúng tên: ngẫu nhiên đơn giản, ngẫu nhiên phân tầng, hệ thống, thuận tiện, có chủ đích, quả cầu tuyết.
- Cỡ mẫu dự kiến, cỡ mẫu thực tế thu được, và căn cứ của con số dự kiến.
- Tiêu chí đưa vào và loại ra: ai đủ điều kiện tham gia và ai bị loại.
Điểm thứ hai là chỗ mất điểm nhiều nhất, và luôn theo cùng một cách: gọi mẫu thuận tiện là mẫu đại diện. Nếu bạn phát bảng hỏi cho những người tiếp cận được, đó là mẫu thuận tiện. Gọi đúng tên và nêu giới hạn khái quát thì được chấp nhận; gọi sai tên là lỗi bị bắt trong ba mươi giây.
Câu ví dụ: “Nghiên cứu sử dụng phương pháp chọn mẫu thuận tiện. Bảng hỏi được gửi tới [n1] người, thu về [n2] phiếu, trong đó [n3] phiếu hợp lệ được đưa vào phân tích. [n4] phiếu bị loại do trả lời thiếu trên 10% số câu.”
Câu cuối cùng ấy — bao nhiêu phiếu bị loại và vì sao — gần như luôn bị bỏ quên, và gần như luôn được hỏi.
Mục 4. Công cụ thu thập dữ liệu
Nếu bạn dùng thang đo có sẵn, bốn thông tin phải có: tên thang đo, tác giả và năm, số câu và thang mấy mức, và bạn đã điều chỉnh gì.
Điều chỉnh phải được nói ra, không được giấu. Dịch thang đo từ tiếng Anh sang tiếng Việt là một điều chỉnh và phải mô tả quy trình dịch; bỏ bớt câu cũng vậy.
Câu ví dụ: “Biến [X] được đo bằng thang đo [tên] của [tác giả, năm], gồm [k] câu theo thang Likert 5 mức. Thang đo được dịch sang tiếng Việt theo quy trình dịch xuôi — dịch ngược, sau đó được hai giảng viên chuyên ngành góp ý về mặt ngữ nghĩa.”
Nếu bạn tự xây dựng công cụ, phải nêu thêm căn cứ lý thuyết của từng nhóm câu, quá trình xin ý kiến chuyên gia và kết quả thử nghiệm sơ bộ. Trong cả hai trường hợp, hãy báo cáo độ tin cậy tính trên dữ liệu của chính bạn, không chỉ dẫn lại con số của tác giả gốc.
Với nghiên cứu định tính, mục này mô tả bộ câu hỏi phỏng vấn: bán cấu trúc hay sâu, các chủ đề chính, và bộ câu hỏi đầy đủ được đặt ở phụ lục.
Mục 5. Quy trình thu thập dữ liệu
Mục này kể lại chuyện đã thực sự xảy ra, theo trình tự thời gian — ngắn nhưng không được mơ hồ.
- Xin phép. Bạn liên hệ với ai, bằng văn bản gì, được chấp thuận khi nào.
- Tiếp cận người tham gia. Qua kênh nào: trực tiếp, qua đơn vị, hay biểu mẫu trực tuyến.
- Thời gian thu thập. Từ ngày nào đến ngày nào, có mấy đợt nhắc lại.
- Đồng ý tham gia. Người tham gia được thông báo những gì trước khi trả lời.
- Xử lý dữ liệu thô. Nhập liệu thế nào, ai nhập, kiểm tra chéo ra sao.
Điểm 1 và điểm 4 mang tính đạo đức nghiên cứu và nhiều khoa nay yêu cầu nêu rõ. Kể cả khi khoa bạn chưa yêu cầu, một đoạn ngắn về việc người tham gia được thông báo mục đích, được bảo đảm ẩn danh và có quyền dừng bất cứ lúc nào vẫn làm chương của bạn mạnh hơn.
Câu ví dụ: “Trước khi thu thập dữ liệu, nghiên cứu được sự chấp thuận của [đơn vị] theo văn bản số [số], ngày [ngày]. Người tham gia được thông báo về mục đích nghiên cứu, được bảo đảm ẩn danh và có quyền dừng tham gia ở bất kỳ thời điểm nào.”
Mục 6. Phương pháp phân tích dữ liệu
Nguyên tắc tổ chức mục này đơn giản và ít người áp dụng: nối từng phép phân tích với từng câu hỏi nghiên cứu, thay vì liệt kê một danh sách kỹ thuật rồi để người đọc tự ghép.
Câu ví dụ: “Để trả lời câu hỏi nghiên cứu thứ nhất, nghiên cứu sử dụng thống kê mô tả. Để trả lời câu hỏi thứ hai về khác biệt giữa hai nhóm, nghiên cứu sử dụng kiểm định [tên]. Để trả lời câu hỏi thứ ba về mối liên hệ giữa [A] và [B], nghiên cứu sử dụng phân tích [tên].”
Ba điều nữa cần có trong mục này:
- Tên và phiên bản phần mềm dùng để phân tích.
- Cách xử lý dữ liệu thiếu: loại cả phiếu, loại theo từng phép phân tích, hay thay thế bằng giá trị nào.
- Các kiểm tra điều kiện bạn đã thực hiện trước khi chạy phép phân tích chính.
Với nghiên cứu định tính, mục này mô tả cách mã hóa: mã hóa mở rồi gom nhóm, ai mã hóa, có kiểm tra chéo giữa hai người mã hóa hay không, và các chủ đề được hình thành theo quy trình nào.
Mục cuối: giới hạn của phương pháp
Nhiều trường yêu cầu đặt phần này ở cuối chương phương pháp. Một giới hạn tốt có ba phần: nêu giới hạn, nói nó ảnh hưởng đến kết luận nào, và nói bạn đã làm gì để giảm nhẹ. “Do sử dụng mẫu thuận tiện, kết quả không khái quát được cho toàn bộ [tổng thể]; các kết luận vì vậy chỉ áp dụng trong phạm vi [nhóm đã khảo sát]. Để giảm nhẹ, nghiên cứu đã mô tả chi tiết đặc điểm nhân khẩu của mẫu nhằm giúp người đọc tự đánh giá mức độ tương đồng.”
Hội đồng không trừ điểm vì nghiên cứu có giới hạn — mọi nghiên cứu đều có. Họ trừ điểm khi bạn không nhận ra nó.
Thứ tự viết và độ dài
Viết theo thứ tự 1 → 6 là hợp lý, vì mỗi mục là điều kiện để hiểu mục sau. Ngoại lệ đáng giá: viết nháp mục 6 ngay sau mục 1 — nếu bạn không mô tả được cách phân tích, thường là thiết kế chưa rõ chứ không phải bạn chưa biết thống kê. Về độ dài, không có quy định quốc gia cho bất kỳ chương nào; con số áp dụng cho bạn nằm trong hướng dẫn trình bày của trường, và lý do được giải thích trong bài luận văn tốt nghiệp bao nhiêu trang. Tiêu chí nội dung thì rõ hơn số trang: đủ để lặp lại được là đủ dài.
Bản kiểm tra trước khi nộp chương
- Có nêu thiết kế nghiên cứu kèm lý do chọn không?
- Có phân biệt rõ đối tượng, khách thể và ba chiều phạm vi không?
- Phương pháp chọn mẫu có được gọi đúng tên không?
- Có đủ bốn con số: gửi đi, thu về, hợp lệ, bị loại?
- Thang đo có ghi tác giả, năm, số câu, số mức và phần điều chỉnh không?
- Độ tin cậy có được tính trên dữ liệu của chính bạn không?
- Quy trình thu thập có mốc thời gian và thông tin xin phép không?
- Mỗi phép phân tích có gắn với một câu hỏi nghiên cứu không?
- Có nêu cách xử lý dữ liệu thiếu không?
- Giới hạn có nêu kèm ảnh hưởng và biện pháp giảm nhẹ không?
Mười câu này chính là bộ câu hỏi ủy viên phản biện sẽ dùng; danh sách theo từng vai trong hội đồng nằm trong bài bảo vệ luận văn thường hỏi những gì.
Từ đề cương sang chương hoàn chỉnh
Nếu đã viết mục phương pháp trong đề cương, bạn có sẵn khoảng một phần ba chương này — phần còn lại là thay dự kiến bằng những gì đã thực sự xảy ra. Cấu trúc đề cương nằm trong bài đề cương luận văn gồm những gì, cách thu hẹp câu hỏi nghiên cứu nằm trong bài cách chọn đề tài luận văn.
Nếu bạn đã có đủ thông tin cho cả sáu mục nhưng vẫn thấy khó biến chúng thành văn liền mạch, bạn có thể dựng khung chương phương pháp với Tesify rồi điền chi tiết thật của mình vào từng mục. Thiết kế, cách chọn mẫu và cách diễn giải vẫn là quyết định của bạn — và chính vì thế bạn mới bảo vệ được chúng.
Câu hỏi thường gặp
Chương phương pháp gồm những mục nào?
Sáu mục: thiết kế nghiên cứu, đối tượng và phạm vi, chọn mẫu và cỡ mẫu, công cụ thu thập dữ liệu, quy trình thu thập, và phương pháp phân tích. Nhiều trường yêu cầu thêm mục giới hạn ở cuối chương.
Chương phương pháp nên dài bao nhiêu?
Không có quy định quốc gia về số trang. Tiêu chí nội dung rõ hơn: đủ chi tiết để người khác lặp lại được nghiên cứu của bạn.
Dùng mẫu thuận tiện có được không?
Được, và rất phổ biến ở bậc đại học và thạc sĩ. Điều bắt buộc là gọi đúng tên nó và nêu rõ giới hạn về khả năng khái quát, thay vì trình bày như thể là mẫu đại diện.
Tôi phải nêu số phiếu bị loại không?
Có. Nêu đủ bốn con số: số gửi đi, số thu về, số hợp lệ đưa vào phân tích, và số bị loại kèm lý do. Đây là chi tiết hay bị quên nhất và hay bị hỏi nhất.
Tôi có phải tính lại độ tin cậy trên dữ liệu của mình không?
Nên, vì độ tin cậy là đặc tính của bộ dữ liệu chứ không phải của thang đo. Dẫn con số của tác giả gốc chỉ nên dùng để so sánh.
Dịch thang đo sang tiếng Việt có phải là điều chỉnh không?
Có. Phải mô tả quy trình dịch và việc kiểm tra ngữ nghĩa, thay vì chỉ nói rằng thang đo đã được sử dụng.
Nghiên cứu định tính viết chương phương pháp thế nào?
Cùng sáu mục, nhưng mục chọn mẫu nói về chọn mẫu có chủ đích và điểm bão hòa, mục công cụ nói về bộ câu hỏi phỏng vấn, và mục phân tích mô tả quy trình mã hóa và hình thành chủ đề.
Nên viết chương phương pháp trước hay sau khi thu thập dữ liệu?
Viết bản nháp trước khi thu thập để kiểm tra tính khả thi, rồi cập nhật sau khi thu thập xong để phản ánh những gì đã thực sự xảy ra, kể cả những chỗ khác với kế hoạch ban đầu.