Với khóa luận Kế toán dùng báo cáo tài chính, cỡ mẫu được tính bằng số quan sát — số doanh nghiệp nhân với số năm — chứ không phải số doanh nghiệp. Một mẫu gồm 60 doanh nghiệp theo dõi trong 5 năm cho 300 quan sát, đủ cho hầu hết mô hình hồi quy ở bậc đại học, trong khi 60 doanh nghiệp của một năm duy nhất chỉ cho 60 quan sát và thường không đủ. Đây là điểm khác biệt căn bản giữa khóa luận Kế toán và khóa luận dùng bảng hỏi, và cũng là chỗ nhiều sinh viên tính sai ngay từ khâu chọn mẫu.
Lấy báo cáo tài chính ở đâu mà không mất tiền
Toàn bộ dữ liệu cần cho một khóa luận Kế toán ở Việt Nam đều có thể lấy miễn phí từ nguồn công khai. Bảng dưới liệt kê nguồn theo thứ tự ưu tiên về độ tin cậy.
| Nguồn | Lấy được gì | Độ tin cậy khi trích dẫn | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Chuyên mục quan hệ nhà đầu tư trên website doanh nghiệp | Báo cáo tài chính đã kiểm toán, báo cáo thường niên, báo cáo quản trị | Cao nhất — đây là bản gốc do doanh nghiệp công bố | Nên tải bản PDF và lưu lại; đường dẫn có thể thay đổi |
| Chuyên mục công bố thông tin của Sở Giao dịch Chứng khoán TP.HCM và Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội | Toàn bộ tài liệu doanh nghiệp niêm yết phải công bố | Cao — nguồn công bố chính thức | Tra theo mã chứng khoán, lọc theo loại tài liệu và năm |
| Cổng công bố thông tin của Ủy ban Chứng khoán Nhà nước | Công bố của cả công ty đại chúng chưa niêm yết | Cao | Hữu ích khi mẫu gồm doanh nghiệp trên thị trường giao dịch cổ phiếu chưa niêm yết |
| Các trang dữ liệu tài chính thương mại | Số liệu đã chuẩn hóa sẵn theo mẫu, tải nhanh | Trung bình — là nguồn thứ cấp đã qua xử lý | Dùng để thu thập nhanh, nhưng phải đối chiếu ngẫu nhiên với bản gốc |
Nguyên tắc bắt buộc: nếu thu thập nhanh từ trang dữ liệu thương mại, hãy chọn ngẫu nhiên ít nhất 10% số quan sát và đối chiếu với báo cáo tài chính gốc. Ghi lại quá trình đối chiếu này trong chương phương pháp nghiên cứu. Đây là câu trả lời sẵn cho câu hỏi mà hội đồng gần như chắc chắn sẽ đặt ra về nguồn gốc số liệu.
Hạn công bố quyết định năm nào đã có dữ liệu
Thông tư 96/2020/TT-BTC của Bộ Tài chính hướng dẫn công bố thông tin trên thị trường chứng khoán quy định các mốc thời hạn sau đối với công ty đại chúng:
| Loại báo cáo | Thời hạn công bố | Nguồn |
|---|---|---|
| Báo cáo tài chính năm đã kiểm toán | Trong 90 ngày kể từ ngày kết thúc năm tài chính; có thể được gia hạn nhưng tối đa 100 ngày | Thông tư 96/2020/TT-BTC |
| Báo cáo tài chính bán niên đã soát xét | Trong 45 ngày kể từ ngày kết thúc 6 tháng đầu năm tài chính | Thông tư 96/2020/TT-BTC |
| Báo cáo tài chính quý | Trong 20 ngày kể từ ngày kết thúc quý | Thông tư 96/2020/TT-BTC |
| Báo cáo thường niên | Trong 20 ngày kể từ ngày công bố báo cáo tài chính năm được kiểm toán, và không quá 110 ngày kể từ ngày kết thúc năm tài chính | Thông tư 96/2020/TT-BTC |
Hệ quả thực tế cho việc lập kế hoạch: với doanh nghiệp có năm tài chính trùng năm dương lịch, báo cáo tài chính đã kiểm toán của năm liền trước chỉ chắc chắn có đủ vào khoảng tháng 4 năm sau. Nếu bạn bảo vệ khóa luận vào tháng 5 hoặc tháng 6, hãy đặt năm gần nhất trong mẫu là năm liền trước, và kiểm tra sớm xem toàn bộ doanh nghiệp trong mẫu đã công bố chưa. Doanh nghiệp nào chưa công bố thì hoặc loại khỏi mẫu, hoặc lùi khung thời gian xuống một năm — quyết định này phải làm trước khi bắt đầu nhập liệu, không phải sau.
Bao nhiêu doanh nghiệp và bao nhiêu năm là đủ
Ba cách tính cỡ mẫu thường được viện dẫn, hãy lấy con số lớn nhất trong ba con số:
| Quy tắc | Công thức | Ví dụ với 6 biến độc lập |
|---|---|---|
| Tabachnick và Fidell cho hồi quy bội | Số quan sát ≥ 50 + 8 × số biến độc lập | 50 + 8 × 6 = 98 quan sát |
| Quy tắc mười quan sát mỗi biến | Số quan sát ≥ 10 × số biến trong mô hình | 10 × 7 = 70 quan sát |
| Thực tế thường thấy ở khóa luận Kế toán Việt Nam | Từ 200 quan sát trở lên | 50 doanh nghiệp × 5 năm = 250 quan sát |
Ba tổ hợp phổ biến và đánh giá thẳng thắn về từng tổ hợp:
- 30 doanh nghiệp × 5 năm = 150 quan sát. Đủ tối thiểu cho mô hình ít biến. Rủi ro: nếu vài doanh nghiệp thiếu dữ liệu ở một năm nào đó, mẫu tụt xuống dưới ngưỡng.
- 50-80 doanh nghiệp × 5 năm = 250-400 quan sát. Đây là vùng an toàn cho khóa luận đại học và là lựa chọn nên nhắm tới.
- Toàn bộ doanh nghiệp một ngành × 7-10 năm. Cho mẫu lớn nhưng khối lượng nhập liệu vượt sức một khóa luận nếu làm thủ công, và khung thời gian dài làm tăng nguy cơ doanh nghiệp thay đổi chế độ kế toán áp dụng giữa chừng.
Về khung thời gian, năm năm là lựa chọn cân bằng nhất: đủ dài để có biến động, đủ ngắn để tránh những thay đổi lớn về khuôn khổ kế toán. Ba năm là mức tối thiểu chấp nhận được nhưng khó nói được gì về xu hướng.
Chọn mẫu thế nào để hội đồng không bắt bẻ
Tiêu chí chọn mẫu phải được nêu thành một danh sách rõ ràng, và phải nêu cả tiêu chí loại. Mẫu chuẩn cho khóa luận Kế toán:
- Tiêu chí chọn: doanh nghiệp niêm yết trên một sàn cụ thể, thuộc một ngành cụ thể theo một hệ thống phân ngành cụ thể, có đủ báo cáo tài chính đã kiểm toán trong toàn bộ khung thời gian nghiên cứu.
- Tiêu chí loại: doanh nghiệp thuộc nhóm tài chính, ngân hàng, bảo hiểm và chứng khoán — vì các nhóm này áp dụng chế độ kế toán đặc thù và cấu trúc báo cáo tài chính khác hẳn, đưa chung vào mẫu là sai về mặt so sánh.
- Tiêu chí loại thêm: doanh nghiệp bị hủy niêm yết, tạm ngừng giao dịch, hoặc thay đổi năm tài chính trong kỳ nghiên cứu.
- Trình bày kết quả sàng lọc bằng một bảng bốn dòng: tổng số doanh nghiệp ban đầu, số bị loại theo từng tiêu chí, số còn lại, tổng số quan sát cuối cùng.
Bảng sàng lọc bốn dòng đó là bằng chứng cho thấy mẫu của bạn được chọn theo quy tắc chứ không phải chọn cho tiện. Nó thường chỉ chiếm nửa trang nhưng có sức nặng lớn khi bảo vệ. Nếu bạn còn đang phân vân giữa hướng dùng dữ liệu công bố và hướng tự khảo sát, khung quyết định nằm ở bài dữ liệu thứ cấp hay dữ liệu sơ cấp cho luận văn.
Dựng bảng dữ liệu đúng cấu trúc ngay từ đầu
Cấu trúc file quyết định bạn mất một buổi hay ba ngày cho khâu xử lý. Với dữ liệu bảng, mỗi dòng là một doanh nghiệp trong một năm, không phải một doanh nghiệp.
| MaCK | Nam | ROA | SIZE | LEV | GROWTH | AGE |
|---|---|---|---|---|---|---|
| AAA | 2021 | 0,0642 | 28,41 | 0,512 | 0,118 | 17 |
| AAA | 2022 | 0,0587 | 28,55 | 0,498 | 0,094 | 18 |
| BBB | 2021 | 0,0311 | 27,08 | 0,634 | 0,051 | 12 |
Bốn quy tắc khi nhập liệu:
- Nhập số gốc, tính chỉ số bằng công thức. Cột ROA phải là công thức chia lợi nhuận sau thuế cho tổng tài sản bình quân, không phải con số gõ tay. Khi phát hiện sai một số gốc, bạn sửa một ô và mọi chỉ số tự cập nhật.
- Thống nhất đơn vị. Báo cáo tài chính Việt Nam thường trình bày bằng đồng; một số doanh nghiệp trình bày bằng triệu đồng. Trộn hai đơn vị trong cùng một cột là lỗi âm thầm và khó phát hiện nhất.
- Đặt tên biến không dấu, viết hoa, ngắn. Tên biến sẽ xuất hiện nguyên văn trong bảng kết quả hồi quy.
- Giữ một cột ghi chú nguồn cho những ô phải lấy thủ công từ thuyết minh báo cáo tài chính, kèm số trang. Cột này cứu bạn khi cần kiểm tra lại sau vài tuần.
Bộ kiểm định tối thiểu cho mô hình dữ liệu bảng
Khóa luận Kế toán dùng dữ liệu bảng có dây chuyền phân tích khác hẳn khóa luận dùng bảng hỏi. Không có Cronbach’s Alpha, không có phân tích nhân tố khám phá — vì các biến là số liệu tài chính khách quan chứ không phải cảm nhận của người trả lời. Thứ tự chạy:
- Thống kê mô tả: số quan sát, trung bình, độ lệch chuẩn, giá trị nhỏ nhất và lớn nhất cho từng biến. Bảng này giúp phát hiện ngay giá trị bất thường do nhập sai.
- Xử lý giá trị ngoại lai: nêu rõ cách xử lý, thường là cắt bớt phần đuôi ở mức 1% mỗi phía hoặc loại quan sát bất thường, và giải thích lý do.
- Ma trận tương quan giữa các biến, kèm kiểm tra hệ số phóng đại phương sai để phát hiện đa cộng tuyến.
- Hồi quy theo ba mô hình: bình phương nhỏ nhất gộp, tác động cố định và tác động ngẫu nhiên.
- Kiểm định Hausman để chọn giữa tác động cố định và tác động ngẫu nhiên.
- Kiểm tra khuyết tật: phương sai sai số thay đổi và tự tương quan; nếu có, khắc phục bằng sai số chuẩn vững và nói rõ đã khắc phục.
Cách đọc hệ số hồi quy, ngưỡng ý nghĩa và cách viết phần diễn giải giống với các ngành khác — đối chiếu với bài chọn kiểm định thống kê cho khóa luận để thấy rõ chỗ giống và chỗ khác. Toàn bộ các phép trên chạy được bằng phần mềm miễn phí; xem so sánh phần mềm thống kê cho luận văn.
Từ bảng số liệu đến chương phân tích
Khâu tốn thời gian nhất của khóa luận Kế toán không phải chạy mô hình mà là viết phần mô tả nguồn dữ liệu, quy trình sàng lọc mẫu và diễn giải từng bảng kết quả theo đúng văn phong học thuật. Tesify giữ tiêu chí chọn mẫu, định nghĩa biến và kết quả hồi quy trong cùng một chỗ rồi soạn bản nháp các phần đó — bạn kiểm tra lại từng con số và vẫn là tác giả chịu trách nhiệm về bài của mình.
Hỏi đáp
Khóa luận Kế toán cần bao nhiêu doanh nghiệp trong mẫu?
Câu hỏi đúng là cần bao nhiêu quan sát, vì cỡ mẫu bằng số doanh nghiệp nhân số năm. Vùng an toàn cho khóa luận đại học là từ 250 quan sát trở lên, tương ứng khoảng 50 doanh nghiệp theo dõi trong 5 năm.
Lấy báo cáo tài chính ở đâu là đáng tin cậy nhất?
Bản gốc do doanh nghiệp công bố trên chuyên mục quan hệ nhà đầu tư, hoặc trên chuyên mục công bố thông tin của sở giao dịch chứng khoán nơi doanh nghiệp niêm yết. Các trang dữ liệu thương mại tiện hơn nhưng là nguồn thứ cấp và cần đối chiếu mẫu.
Vì sao phải loại ngân hàng và công ty chứng khoán khỏi mẫu?
Vì các tổ chức này áp dụng chế độ kế toán đặc thù, cấu trúc bảng cân đối kế toán khác hẳn doanh nghiệp sản xuất và thương mại, nên các chỉ số như tỷ lệ nợ hay tỷ suất sinh lời trên tài sản không so sánh được. Đây là tiêu chí loại chuẩn mực trong nghiên cứu tài chính doanh nghiệp.
Doanh nghiệp thiếu dữ liệu ở một năm thì xử lý thế nào?
Cách an toàn nhất cho khóa luận là loại doanh nghiệp đó khỏi mẫu để giữ bảng dữ liệu cân bằng, rồi ghi lại trong bảng sàng lọc. Giữ bảng dữ liệu không cân bằng cũng hợp lệ về mặt kỹ thuật nhưng cần nêu rõ và giải thích trong chương phương pháp.
Bao nhiêu năm là đủ cho khung thời gian nghiên cứu?
Năm năm là lựa chọn cân bằng nhất. Ba năm là mức tối thiểu chấp nhận được nhưng khó kết luận về xu hướng. Trên bảy năm làm tăng khối lượng nhập liệu và nguy cơ vướng những thay đổi lớn về khuôn khổ kế toán trong kỳ.
Báo cáo tài chính năm gần nhất khi nào mới có?
Theo Thông tư 96/2020/TT-BTC, báo cáo tài chính năm đã kiểm toán phải công bố trong 90 ngày kể từ ngày kết thúc năm tài chính, gia hạn tối đa 100 ngày. Với doanh nghiệp có năm tài chính trùng năm dương lịch, dữ liệu đầy đủ thường chỉ chắc chắn có vào khoảng tháng 4 năm sau.
Khóa luận Kế toán có phải chạy Cronbach’s Alpha và EFA không?
Không, nếu bạn dùng số liệu từ báo cáo tài chính. Hai phép đó dùng để kiểm tra thang đo cảm nhận thu bằng bảng hỏi. Chỉ khi khóa luận của bạn khảo sát nhận thức của kế toán viên bằng phiếu hỏi thì mới cần đến chúng.
Kiểm định Hausman dùng để làm gì?
Để chọn giữa mô hình tác động cố định và mô hình tác động ngẫu nhiên cho dữ liệu bảng. Nếu giá trị p nhỏ hơn 0,05 thì chọn mô hình tác động cố định; ngược lại chọn mô hình tác động ngẫu nhiên. Kết quả kiểm định phải được báo cáo, không chỉ nêu kết luận.
Có được dùng dữ liệu của một doanh nghiệp duy nhất không?
Được, nhưng đó là khóa luận theo hướng nghiên cứu trường hợp, phân tích tình hình tài chính và hoàn thiện công tác kế toán tại một đơn vị. Hướng này không chạy hồi quy mà dùng phân tích tỷ số và so sánh theo thời gian. Phải chọn hướng ngay từ đề cương vì hai hướng có cấu trúc chương hoàn toàn khác nhau.
Trình bày bảng số liệu gốc ở đâu trong khóa luận?
Danh sách doanh nghiệp trong mẫu và bảng dữ liệu đầy đủ đặt ở phụ lục. Trong chương kết quả chỉ đưa bảng thống kê mô tả, ma trận tương quan và bảng hồi quy đã biên tập lại. Cách trình bày và diễn giải từng bảng được hướng dẫn ở bài viết chương kết quả nghiên cứu và bàn luận.
Giới hạn của bài này
Các mốc thời hạn công bố nêu trên áp dụng cho công ty đại chúng theo Thông tư 96/2020/TT-BTC và có thể được sửa đổi; hãy kiểm tra văn bản hiện hành tại thời điểm bạn viết. Số lượng doanh nghiệp niêm yết trên từng sàn thay đổi liên tục do niêm yết mới và hủy niêm yết, nên bài này không nêu một con số cố định — hãy tra tại chuyên mục thống kê của sở giao dịch chứng khoán và ghi lại ngày truy cập trong danh mục tài liệu tham khảo. Đó là điểm phân biệt giữa một khóa luận trích dẫn được và một khóa luận nêu số không kiểm chứng được.